Özgür irade inancının bedene ilişkin psikolojik süreçlere etkisi: İçselleştirilmiş kilo damgalamasının aracı rolü

Özgür irade inancı şimdiye kadar birçok psikososyal sonuçlarla ilişkilendirilmiştir. Bu çalışma kapsamında özgür irade inancındaki değişimlerin, kişinin kendi bedenine ilişkin tutumlarına etkisi ve bunun psikolojik sonuçları incelenmiştir. Bu bağlamda özgür irade inancı ile çeşitli psikolojik olgular (olumsuz duygulanım, durumluk benlik saygısı, olumsuz beden imaj algısı, beden memnuniyeti ve diyet öz yeterliliği) arasındaki ilişkide içselleştirilmiş kilo damgalamasının aracı rolü incelenmiştir. Literatürde bulunan daha önceki çalışmalar, özgür irade inancının başkalarının davranışlarına yönelik damgalayıcı tutumlar ile ilişkisine bakmış olsa da söz konusu bu çalışma, bildiğimiz kadarıyla kişinin kendine yönelik damgalayıcı tutumlarını özgür irade inancı bağlamında ve neden-sonuç ilişkisi içinde inceleyen ilk çalışmadır. Önceki çalışmalar, özgür irade inancının, bireylere yaptıkları seçimler sonucunda sorumluluk atfetmesi nedeniyle olumsuz durumların kaynağı olarak bireyi suçlayan tutumlara sebep olduğunu bulmuştur (suçlayıcı atıf hipotezi). Bazı çalışmalar ise özgür irade inancının, bireylerin psikolojik iyilik hallerindeki olumlu değişikliklerle ilişkili olduğunu belirtmiştir (güçlendirici yol hipotezi). Buna göre, bu çalışmada özgür irade inancındaki değişimlerin birey üzerindeki potansiyel etkilerine bakılmıştır. Çalışmada 18 yaş ve üstü 210 kadın katılımcı yer almıştır. Katılımcılar rastgele "yüksek özgür irade inancı" ve "düşük özgür irade inancı" şeklinde iki ayrı gruba dağıtılmıştır. Atandıkları duruma özgü verilen manipülasyon metnini okuyup yazma görevini yerine getirmeleri ve manipülasyon sonrasında çeşitli ölçekleri doldurmaları istenmiştir. Çalışma bulguları, güçlendirici yol hipotezini desteklemiş ve özgür irade inancındaki artışın içselleştirilmiş kilo damgalamasını azalttığını ve durumluk benlik saygısını ise artırdığını göstermiştir. Her ne kadar özgür irade inancındaki artış, diğer değişkenleri doğrudan etkilemese de içselleştirilmiş kilo damgalaması aracılığıyla diğer bütün değişkenleri dolaylı yoldan etkilediği görülmüştür. Bütün bulgular Beden Kitle İndeksi kontrol edildiğinde de anlamlı çıkmıştır. Bu bulgular, özgür iradeye inanmanın, kilodan bağımsız bir biçimde, birey üzerindeki güçlendirici etkilerini ve içselleştirilmiş damgalamaya karşı koruyucu bir mekanizma görevi gördüğünü öne çıkarmaktadır. Buna göre, özgür irade inancının güçlendirici yönünü ortaya koyan bir söylem kullanılması, klinik bağlamda içselleştirilmiş kiloya ilişkin damgalamayı zayıflatarak çeşitli psikolojik etkileri önleyici veya iyileştirici bir mekanizma rolü üstlenebilir. Anahtar Kelimeler: özgür irade inancı, içselleştirilmiş kilo damgalaması, olumsuz duygulanım, durumluk benlik saygısı, olumsuz beden imaj algısı, beden memnuniyeti, diyet öz yeterlilik