Makarnalık buğday (triticum turgidum L.) anter kültüründe genotip, besi ortamı ve donor bitki yetiştirme koşullarının haploid bitki üretimine etkileri ve rejenerantların sitolojik analizleri

« öz DOKTORA TEZÎ MAKARNALIK BUĞDAY (Trüicum turgidum L.) ANTER KÜLTÜRÜNDE GENOTİP, BESİ ORTAMI VE DONOR BİTKİ YETİŞTİRME KOŞULLARININ HAPLOİD BİTKİ ÜRETİMİNE ETKİLERİ VE REJENERANTLARIN SİTOLO JİK ANALİZLERİ Münevver DOĞRAMACI-ALTUNTEPE TARLA BİTKİLERİ BÖLÜMÜ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ Danışmanlar Prof. Dr. Rüştü HATİPOĞLU Prof. Dr. Prem P. JAUHAR Yıl: 2000, Sayfe, 135 Jüri: Prof. Dr. Rüştü HATİPOĞLU Jüri: Prof. Dr. Prem P. JAUHAR Jüri: Prof. Dr. İbrahim GENÇ Jüri: Prof. Dr. Ekrem KÜN Jüri: Prof. Dr. Tacettin YAĞBASANLAR Anter kültürünün tahıl ıslahında hem haploid hem de yeni genetik varyasyon kaynağı olarak kullanımı artmaktadır. Bu çalışmada 1 0 makarnalık buğday {Trüicum turgidum L., 2n = 4x = 28, AABB) çeşitinin androgenetîk kabiliyetleri, 3 farklı büyüme koşulu ve 4 farklı besi ortamı kullanılarak araştırılmıştır. Toplam 86,400 anter kültüre alınmış, 324 bitki elde edilmiştin 248 yeşil ve 76 albino. Genotipler, büyüme koşulları ve besi ortamı anter reaksiyonunu ve kallus üretimini önemli derecede etkilemiştir, aynı zamanda bunların interaksiyonları da önemli bulunmuştur. Yeşil bitki rejenerasyonu genotipler, büyüme koşullan ve aynı zamanda bunların mteraksiyonlarından önemli derecede etkilenmiştir. Albino bitki rejenerasyonu sadece büyüme koşullan tarafından önemli derecede etkilenmiştir. Rejenerantlarm gametoklonal/somaklonal varyasyon gösterdikleri saptanmıştır. Morfolojik farklılıklar, habitus, bitki boyu, başak büyüklüğü ve ilk boğumlarda başaklar gözlenmiştir. Mitotik ve mayotik kromozomlar geleneksel boyama ve fluorescent in situ hybridization teknikleri kullanılarak incelenmiştir. Rejenerantlann kromozom sayılan 14 ile 70 arasında değişiklik göstermiştir. Elde edilen 76 haploid (2« = 2x = 14; AB) bitkiciğin tamamının albino olduğu saptanmıştır. Bazı albino bitkilerin in = 28 kromozoma sahip oldukları saptanmıştır. Yeşil bitkilerin kromozom sayılan 28 ile 70 arasında değişmiştir. Kromozom sayısı, aynı kallustan rejenere olan yeşil bitkilerde dahi değişmiştir. Hem intergenomik hem de intragenomik multivalentler kayıt edilmiştir. İlginç bir özellik ise multivalentler (trivalentler, quadrivalentler ve hexavalentler) oluşturan B-genom kromozomlarının tercihen katlanması idi. Ploidi seviyesinin artışı ile arttığı görülen değişik kromozom anormallikleri gözlenmiştir. Translokasyonlar, disentrik kromozomlar, kromatid parcalanmalan ve değişimleri, ve A- ve B-genom kromozomlan arasında Robertsonian translokasyonlan gözlenmiştir. Sentrik ve asentrik parçacıklara neden olan kromozom parçalanmaları, yanında telosentrik kromozomlara da rastlanmıştır. Kültür boyunca oluşan kromozom katlanması ve yapısal değişimlerin gametoklonal ve somaklonal varyasyonları meydana getirebileceği sonucuna varılmıştır. Bu çalışmadan elde edilen bulgulardan, makarnalık buğdayda anter kültürü tekniğinin standart hale getirilmesi için bu çalışmada yeşil bitki rejenerasyonu başarılı olan çeşitler kullanılarak yeni besi ortamlan üzerinde çalışılabileceği sonucuna varılmıştır. Anahtar kelimden Trüicum turgidum, Anter kültürü, Genotip, Besi ortamı, Donor bitki yetiştirme koşullan. n