Ege adalarının gayriaskeri statüsünün milletlerarası hukuk bağlamında incelenmesi

Ege Denizi, kendine özgü coğrafi yapısı ve 19. yüzyıldan itibaren yaşanan tarihsel gelişmeler çerçevesinde uluslararası hukukun en tartışmalı alanlarından birini teşkil etmiştir. Bu tartışmaların merkezinde ise bölgedeki adaların egemenlik devri süreçlerinde güvenlik kaygılarından hareketle getirilen gayriaskerî statü rejimleri yer almaktadır. Adaların coğrafi konumları ve tarihsel bağlamları dikkate alındığında Ege adalarının gayriaskerî statülerinin tek tip bir düzenleme ile açıklanamayacağı, farklı dönemlerde ve farklı hukukî araçlarla şekillendiği görülmektedir. Bu tez, Ege adalarının gayriaskerî statüsünü mümkün olduğunca bütüncül bir bakış açısıyla ele almakta ve ada gruplarını hukukî gelişmeler çerçevesinde üç kategoride incelemektedir. İlk olarak, Limni ve Semadirek'ten oluşan Boğazönü Adaları değerlendirilmiştir. Bu bağlamda, Türkiye ile Yunanistan arasında ortaya çıkan uyuşmazlıkların, özellikle Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin Lozan Barış Andlaşması ve Boğazların Tâbi Olacağı Usule Dair Mukavelename'ye etkisi açısından andlaşmalar hukukuna ilişkin temel sorunlarla bağlantılı olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca 1936'da Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras'ın TBMM'de yaptığı açıklamaların, devlet görevlilerinin tek taraflı beyanlarının bağlayıcılığı bakımından doğurduğu sonuçlar da ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Bu noktada, uluslararası yargı kararlarında yer verilen ilkeler ve yorumların da tartışmalara dolaylı biçimde yansıdığı, dolayısıyla meseleye yalnızca andlaşma hükümleriyle değil aynı zamanda yargısal içtihatlarla da yaklaşmak gerektiği ortaya konulmuştur. İkinci olarak, Midilli, Sakız, Sisam ve Ahikerya'dan oluşan Doğu Ege Adaları incelenmiştir. Bu adaların gayriaskerî statüsü, diğer ada gruplarına kıyasla daha sınırlı düzenlemelere tabi tutulmuştur. Bu kapsamda meşru müdafaa hakkı ve şartların esaslı şekilde değişmesi (rebus sic stantibus) ilkesi çerçevesinde yürütülen hukukî tartışmalar, günümüzde de taraflar arasında uyuşmazlıkların temel dayanaklarını oluşturmaktadır. Üçüncü ada grubu olan On İki Ada ise, Paris Barış Andlaşması ile düzenlenen özel bir statüye sahiptir. Burada temel mesele, Türkiye'nin söz konusu andlaşmaya taraf olmayan bir devlet sıfatıyla, bu hükümlerin ileri sürülmesini talep edip edemeyeceği sorunudur. Bu tartışma, pacta tertiis ilkesi ve objektif statü oluşturan andlaşmalar doktrini bağlamında ele alınmış, ayrıca konuya ilişkin uluslararası yargı organlarının objektif statü rejimlerine atıfta bulunduğu kararlar da değerlendirilmiştir. Çalışma boyunca devletlerin resmî argümanlarını içeren belgeler öncelikli kaynak olarak kullanılmış, ilgili andlaşmaların hazırlık belgeleri incelenmiş, erişilemeyen durumlarda ise doktrindeki görüşlerden yararlanılmıştır. Ayrıca tartışmalar değerlendirilirken güncel hukukî gelişmeler de dikkate alınmıştır. Böylelikle, Ege adalarının gayriaskerî statüsüne ilişkin hukukî sorunlar hem andlaşmalar hukuku hem de uluslararası yargı içtihatları ışığında mümkün olduğunca kapsamlı ve bütüncül bir bakış açısıyla analiz edilmiştir. Sonuç olarak, Yunanistan'ın ileri sürdüğü hukukî argümanların bir kısmının belirli ölçüde dayanak bulabileceği, ancak büyük ölçüde şartları karşılamadığı ve bu nedenle adaların gayriaskerî statüsünü ortadan kaldırmaya elverişli olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.