Eğitim örgütlerinde dışlanma

Bu araştırmada, Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okullarda görev yapan öğretmen ve okul yöneticilerinin deneyimlerine dayanarak okullarda dışlanma olgusunu betimlemek ve dışlanma sonucu ortaya çıkan sorunlarla baş etmeye ilişkin öneriler ortaya koymak amaçlanmaktadır. Araştırmaya, 2020-2021 akademik yılında Aydın ili Efeler ilçesinde kamuya bağlı ortaöğretim okullarında görev yapan 15 öğretmen ve beş okul yöneticisi katılmıştır. Araştırma nitel araştırma desenlerinden fenomenoloji desenine göre yürütülmüştür. Araştırmada katılımcılar amaçlı örnekleme yöntemlerinden maksimum çeşitlilik (okul türü, cinsiyet, branş) örnekleme yöntemine göre seçilmiştir. Veriler görüşme tekniği ile toplanmıştır. Veri toplama aracı olarak yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Veriler içerik analizi tekniği ile çözümlenip araştırma bulguları elde edilmiştir. Elde edilen bulgulara göre olumsuz bir deneyim olarak algılanan dışlanma, çoğunlukla gruba kabul edilmeme ve önemsenmeme olarak görülmektedir. Öğretmen ve okul yöneticileri iş yaşamlarında dışlanmaya maruz kalmakta ya da dışlanmaya tanıklık etmektedirler. Dışlama genel olarak öğretmenler arasında ve yöneticiden öğretmene doğru uygulanmakta olup, öğretmenden yöneticiye yönelik de görülmektedir. Dışlanmanın nedenleri arasında sendikal ayrışmalar, dünya görüşü farklılıkları, okul yönetiminin adil olmaması, kişilerin çekingen kişilikte olması ve sosyal uyumsuzluk göstermesi gibi unsurlar öne çıkmaktadır. Cinsiyet, mesleki kıdem, branş, yaş, eleştirel ve çalışkan olmak, psikolojik sorunlara sahip olmak gibi kişisel özelliklerin de dışlanmaya neden olduğu tespit edilmiştir. Ego tatmini, önyargılar, yetersizlik ve kıskanma, mesleki tembellik, okulda yeni olmak, çıkarcılık ve kişisel çatışmaların okulda dışlanmaya yol açtığı sonucuna ulaşılmıştır. Dışlanmayla baş etmek için tayin olmak, iletişim kanalı aramak, yalnız kalmayı seçip dışlanmayı önemsememek, dışlayan kişiye karşı tavır alıp mücadele etmek bu araştırma bulgularına göre en sık kullanılan yöntemlerdendir. Dışında kalınan gruba girmenin yollarını arama, ekstra mesleki ve sosyal çaba gösterme, görünmez olup kendini geri çekme ya da tam tersi güçlü görünüp kendi grubunu oluşturma stratejileri de dışlanmayla baş etmek için kullanılmaktadır. Dışlanmanın örgütsel etkilerine bakıldığında performans düşüklüğü, okul başarısının düşmesi, iş motivasyonu kaybı, eğitim etkinliklerinin ve okul ikliminin bozulması öne çıkmıştır. Bunun yanında takım çalışması sorunları ve aidiyet düşüklüğü, etik problemler ve okulla çatışma gibi örgütsel etkiler olduğu da diğer tespitlerdendir. Dışlanmanın kişisel etkileri ise üzüntü duyma ve mutsuz olma, psikolojik sorunlar, ailevi problemler, asosyal kişilik ve davranış sorunları, özgüven ve motivasyon kaybı olmuştur. Dışlanma sonucu örgüte yönelik verilen tepkiler kayıtsız görünme, okuldan soğuma, okulda her duruma muhalif olma şeklinde kendini göstermiştir. Kavgacı davranışlar, dışlayan kaynağı yok sayma, iftira ve karalama, kendini suçlama gibi bireysel tepkiler verildiği de görülmüştür. Okulda dışlanmanın önlenmesi için adil ve hoşgörülü bir okul yönetiminin olması, okul yönetiminin gerektiğinde arabulucu olması ve yatay hiyerarşik bir yapı kurması gerektiği bulgularına ulaşılmıştır. Dışlanmanın önlenmesi için yapılacak okul kültürü çalışmaları içerisinde sosyal etkinlikler, yardımlaşma, takım ve zümre çalışmaları, ev ziyareti ve okula yeni gelen kişilere oryantasyon hizmeti verilmesi yer almıştır.