Eğitim yapılarında yangın tahliye performansını artırmaya yönelik algıya dayalı bir yaklaşım

Yangın anında yapı içindeki kullanıcının güvenli, hızlı bir şekilde dış ortama erişimi, yani tahliyesinin sağlanması oldukça önemli bir konudur. Tahliye, yangın sırasında yapı içindeki bireylerin panik yaşaması, mantıklı düşünme yetisini kaybetmesiyle birlikte yanlış yönlenmeler ile sonuçlanabilen bir durum olabilmektedir. Çoğu zaman tahliyede insan davranışları göz ardı edilmekte ve insan davranışını etkileyen konular önemsenmemektedir. Tahliyenin önemli bir unsuru olan kaçış yollarına ilişkin özellikler mevcut yönetmelikte yalnızca mesafe üzerinden ele alınmaktadır. Ancak mesafenin yanı sıra, kullanıcıların bilişsel özelliklerini de ele alan yaklaşımlarla kaçış yollarının planlanması tahliye performansı için önemli görülmektedir. Bu çalışmada tahliye bir yön bulma problemi olarak ele alınmakta ve tahliye performansını artırmaya yönelik algıya dayalı bir yaklaşım geliştirmektedir. İnsanlarda deneyim ve zihinsel yapı yaş ile doğru orantılı olarak gelişim göstermektedir. Yangından korunma adına çocuklar yetişkin bireylere göre daha savunmasızdırlar. Bundan dolayı bu çalışma Piaget' in belirlemiş olduğu çocukların bilişsel gelişim evrelerinden ilk defa mekân ile ilgili metrik ilişkileri ortaya koyabilen en küçük yaş grubu olan soyut işlemler döneminin başlangıcına denk gelen ortaokul öğrencileri üzerinden gerçekleştirilmiştir. Çalışmada Milli Eğitim Bakanlığı'nın günümüzde uygulamakta olduğu I, L ve U plan tipindeki eğitim yapılarında yangın kaçış yollarının planlanmasında, ortaokul öğrencilerinden elde edilen bilişsel verilerle birlikte algı ve yön bulmaya etki eden faktörlerin etkilerini tespit edilerek tahliyenin performansının artırılmasına katkı sağlayacak mimari tasarım önerileri sunmayı amaçlamaktadır. Çalışmada analitik bir yöntem olan Space Syntax ve kullanıcı zihninde mekana ilişkin bilişsel verileri ortaya çıkarmaya yarayan bilişsel haritalama yöntemi kullanılmıştır. İlk olarak Space Syntax programı ile I, L ve U tipi planların dizimsel okunabilirliği araştırılmıştır. Daha sonrasında ise deneysel çalışma için I, L ve U plan tiplerinin mevcut durumları ile algı ve yön bulmaya etki eden faktörlerden çalışma kapsamında seçilen renk, biçim, tabela ve işaret, nirengi noktası faktörleri ile oluşturulan dokuz farklı iç mekân düzenlemesinin üç boyutlu animasyonları hazırlanmıştır. Deneysel çalışma bu plan tiplerinin herhangi birinde eğitim görmeyen Konya ilinde bulunan özel bir okuldaki 66 ortaokul öğrencisiyle gerçekleştirilmiştir. Çalışmaya katılan öğrencilere hazırlanmış olan animasyonlar izletilerek boş a4 kâğıda bilişsel harita çizimleri yaptırılmış, I, L ve U plan tipleri için faktörlerin yangın kaçış yolunun algılanabilirliğine etkileri tespit edilmiştir. Space Syntax programından elde edilen analiz verileri ile ortaokul öğrencilerinden elde edilen bilişsel harita verileri karşılaştırılarak I, L ve U plan tipindeki eğitim yapılarında yangın kaçış yollarının çocukların algı ve yön bulmasına mekânsal altyapı ve organizasyonun etkileri değerlendirilmiştir. Görsel uyarıcılar ile bilgilendirme ve işaret araçlarının yangın kaçış yolunun algılanabilirliğine etkisi ise mevcut ve iç mekan öneri düzenlemeler üzerinden gerçekleştirilen deneysel uygulamada bilişsel haritaların karşılaştırılması yoluyla elde edilmiştir. Elde edilen sonuçlara göre, I, L ve U plan tipindeki eğitim yapılarının mekânsal dizim analizlerine göre okunabilirliğin U plan tipinde en yüksek ve I plan tipinin ise en az olduğu tespit edilmiştir. Eğitim yapılarında acil çıkış kapılarının kat planının sonlarında bulunması, ana merdivenden rahat bir şekilde görülmesi ve yakınında farklı özelliklere sahip mekânların bulunması ortaokul öğrencilerin yön başarısını arttırdığı görülmüştür. Kat planında yer alan mekânların simetrik özellikte olması ise yangın merdiveninin yerini bulmayı zorlaştırdığı görülmektedir. Algı ve yön bulmaya etki eden görsel uyarıcı ile bilgilendirme ve işaret araçları faktörlerinin kat planlarında kullanılması ortaokul öğrencilerinin I, L ve U plan şemasına sahip eğitim yapılarında yangın kaçış rotalarını algılamasını ve yönünü bulmasına olumlu katkı yaptığı belirlenmiştir. I plan tipi eğitim yapısında en etkili faktörün renk, L plan tipi eğitim yapısında işaret ve levhalar, U plan tipinde ise nirengi noktası faktörü olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca görsel uyarıcılar ile bilgilendirme ve işaret araçlarından faktörlerin etki sıralamasının ilk sırada renk, ikinci sırada nirengi noktası, üçüncü sırada işaret ve tabelalar, dördüncü sırada ise biçim faktörünün etkisinin olduğu görülmüştür. Bu çalışma ile ortaokul yaş grubu kullanıcılardan alınan veriler doğrultusunda ülkemizde kullanılmaya devam eden I, L ve U tip plan şemasına sahip ortaokul eğitim yapıları için acil durumlarda tahliye performansını artırmaya yönelik algıya dayalı bir yaklaşım geliştirilmiştir. Yangın kaçış yollarının okunabilirliğinin artmasında etkili olan faktörler ortaya konularak, tahliyenin daha hızlı ve kolay gerçekleşmesine katkı sağlanabileceği ön görülmektedir.