El-Münekkahatu`l-Meşruha fi`l-Meani ve`l-Beyan, Ayşi Mehmet Efendi

Bu çalışmanın konusu 'Ayşî Mehmed Efendi ve eseri "el-Münekkahâtü'l-Meşrûha fi'1-Meani ve'l-Beyân"dır. Hicri X. (XVI.) asrın sonlsrs ile XI. (XVII.) asrın başlarında hayat süren Ayşî Mehmed Efendi müderrislik yapmış, talebeler yetiştirmiş, ilim ve maarife hizmet etmiştir. Bunun yanında tefsir, hadis, fıkıh, mantık, kelam, lügat v.b.' birçok ilim dalına ait eserler telif etmiştir. Lakin bu eserlerden birçoğu günümüze ulaşamamıştır. Ayşî Mehmed Efendi'nin yaşadığı dönem Osmanlı Devleti'nde Kanuni Sultan Süleyman'ın son zamanlan ile I. Ahmed'in ilk yıllan olan 1 560- 1610 yıllan arası döneme rastlamaktadır. Tarihçilerin genel kanaatine göre bu dönem Osmanlı Devleti'nde siyasi yönden zaman zaman görülen bazı başarısızlıklarla birlikle mali yönden de sıkıntıların başladığı bir dönemdir. Yine bu dönemde siyasi ve ekonomik gerilemenin başlamasına paralel olarak dirayetli ilim adamının yetişememesinden dolayı ilmi hayat da gerilemeye başlamış, bu dönemden itibaren yazılan eserler şerh, haşiye ve ta'likten öteye geçememiştir. Te'lif eserler yok denecek kadar azalmıştır. İşte böyle bir dönemde kıymetli te'lif eserler vererek ilmi dirayetini ortaya koyan ender alimlerden biri de Ayşi Mehmed Efendi'dir. Özellikle belagat ilmine dair kaleme aldığı "el-Münekkahâtü'l-Meşrüha fi'1-Meahî ve'1-Beyân" adlı eserinin bu sahada te'lif edilen benzeri muhtasar eserler arasında önemli bir yeri olduğu kanaatindeyiz,,. Eserinde belagatın tüm konularını özlü bir şekilde işleyen müellif ayrıntıya girmemiştir. Metod ve üslub yönüyle okuyucunun kolay istifade edebileceği bir tarzda te'lif edilen eserin konularının işlenişinden ileri düzeyde bilgiye sahip öğrenciler için kaleme alındığı sezilmektedir. Müellif tarafından muhtasar bir ders kitabı olması gayesiyle kaleme alınmış olan eserin muhtemelen fazla muhtasar oluşundan veya bilemediğimiz başka sebeplerden dolayı tutulmadığı ve medreselerde "Telhîsu'l-Miftâh" gibi yaygın bir ders kitabı haline gelmediği görülmektedir. Yaptığımız araştırmalarda eserin İstanbul kütüphanelerinde altı, İzmir Milli Kütüphanede de iki olmak üzere toplam sekiz nüshasına rastlanmıştır.Çalışmamızda eserin istinsah tarihi itibarıyla müellife en yakın olan nüshası (Carullah no: 1354) esas alınarak diğer üç nüshayla karşılaştırılıp gerçek metin tespit edilmeye çalışılmıştır. Ayrıca metinde geçen ayet, hadis, şiir ve şahıs isimleri tespit edilerek haklarında tanıtıcı bilgiler verilip metnin sonunda indeksleri çıkarılmıştır.