Endülüs Arap edebiyatında ı̇stisrâh (H.456 - 897 / M.1064 -1492)

İstisrâh Endülüs'te İslam Devleti'nin bütünlüğünün bozulması ve Hristiyan saldırılarının başlaması üzerine Endülüslü şair ve yazarların edebiyatı bir yardım çağrısı olarak kullanmaları sonucu ortaya çıkmış bir akımın adıdır. Endülüs üzerine olan saldırıların başladığı en meşhur hadise, h.456/m.1064 yılında Sarakusta (Zaragoza) şehrinde gerçekleşen Berbuşter (Barbastro) hadisesiydi. Çalışmamızın zamansal çerçevesi de bu tarihten son Endülüs şehri olan Gırnata'nın h.897/m.1492 yılında yaşanan düşüşüne kadarki süreç olacaktır. Çalışmamızda metin tahlili ve tümevarım yöntemlerini esas aldık. Bu nedenle bahsi geçen dönemde Endülüs'te istisrâh şiiri ve nesrinin tarihsel anlamda izini sürdük. Sonrasında sanatsal ve üslup özelliklerini görebilmek için inceledik ve tahlil ettik. Aynı zamanda en meşhur istisrâh yazar ve şairlerini tanıtarak istisrâh konusuna katkılarını gösterdik. Araştırmamız neticesinde bu edebi konuya istincâd, istinfâr ve benzeri birkaç isim verildiği sonucuna ulaştık. Biz ise yardım çığlığında bulunan kişinin çektiği acıyı ifade eden güçlü anlamından dolayı istisrâh konusu olarak adlandırmayı tercih ettik. İstisrâh konusunda şiir ve nesir iç içe geçmiştir. O dönemde edebiyatçıların büyük bir çoğunluğu İslam'ı korumak üzere görevlerini eylemsel boyutta da yerine getirmişlerdi. Zira bu edebiyatçılardan bazıları Endülüs'ün içinde veya dışında elçilik görevi yapmaktaydı. İstisrâh edebiyatçılarının arasında meşhur olanların büyük bir kısmı da vezirlik olsun elçilik olsun Endülüs emirliklerinde resmi görevleri yerine getiren kimselerdendi. İstisrâh konusu bazı dil özellikleriyle ön plana çıkmıştır. Bunlardan biri argo lafızların yer almamasıdır. Ayrıca kullanılan kelimelerin ince anlamlara sahip merhamet ve şefkat dilenme duygularını dile getiren kelimelerle güçlü anlamlara sahip, cihadı ve savaşları ifade eden kelimeler arasında çeşitlilik arz etmesi de bir diğer özelliğidir. Üslup yönünden bakıldığında ise iyi bir belagat seviyesinde oldukları, kararlılık ve ciddiyet özelliklerinin ön plana çıktığı görülmektedir. Bu edebi konuda haber ve inşa üslupları mezcedilmiş; ayrıca Kuran, emsal ve hikemden hazır kalıplar da kullanılmıştır. Edebiyatın içerisinde bulunduğu, geliştiği dönemle arasında sıkı bir bağ bulunması tabiidir. Endülüs'te de gerçekleşen siyasi, dini ve bunlar dışındaki olaylar edebiyatı etkilemiştir. İstisrâh konusu özelinde bakıldığında bu edebi konusunun büyük ölçüde İslam temeline dayandığı ortaya çıkmaktadır. Zira yapılan yardım çağrılarının kahir ekserisi İslam'a yardım edilmesi ve İslam'ın muzaffer olması amacına yönelikti. Aynı şekilde çalışmamız sürecinde ve sonucunda istisrâh metinlerinin neden başka edebi türlerle iç içe oluşturulduğu da ortaya çıkmıştır. Şöyle ki mersiye ve vasf üslubu yardım çağrısının sebeplerini açıklamak için kullanılmıştı. Medih, hamaset ve hiciv ise yardıma teşvik etme ve yüreklendirme maksadıyla kullanılan muharrik unsurlardı. Çalışmamızın bize gösterdiği bir başka husus istisrâh konunun bahsi geçen bu edebi türlerden ayrılmasının önemidir. Zira istisrâh konusuna dair izler taşıdığını zikretmeksizin bir kasidenin, örneğin; mersiye veya vasf türleri kapsamında olduğunu söylemek doğru olmayacaktır. Çalışmamızın neticesinde araştırmacılara, özellikle de Türkçe yazan araştırmacılara bu edebi konu üzerine eğilmelerini tavsiye ediyoruz. Zira araştırmamız esnasında bu konu üzerine inceleme yapan Türkçe bir kaynakla karşılaşılmamıştır. Aynı şekilde istisrâh konusu kapsamındaki şiirler ve risaleler tek bir eserde bir araya getirilmemiştir. Böylece bu tez çalışması bu konunun şahitlik ettiği dönemde haçlı saldırıları ve yıldırma politikaları anlamında müslümanların çektiği sıkıntı ve zorlukları ispatlamak için bu metinlere ulaşmayı kolaylaştırmış olacaktır.