Endüstri 4.0 teknolojileri kullanılarak geliştirilen iş sağlığı ve güvenliği yönetim sisteminin bulanık tabanlı yaklaşımlarla değerlendirilmesi

İş sağlığı ve güvenliği; işyerinde veya işin yürütülmesi sırasında oluşabilecek, çalışanların sağlık ve refahını tehlikeye sokan etmenlerin belirlenmesi amacıyla geliştirilmiş çok yönlü bir alanı kapsamaktadır. İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri ise, işyeri süreçlerinin yerine getirilmesi sırasında kuruluşların genel stratejileri doğrultusunda daha güvenli bir çalışma ortamı sağlamak amacıyla oluşturulan kapsamlı bir yaklaşım olarak tanımlanabilir. Şirketler bugüne kadar iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemlerinin performansını iyileştirmek için çeşitli yöntem ve araçlara başvurmuştur. Bu araç ve yöntemler arasında en önemlileri teknoloji tabanlı olanlardır. Endüstri 4.0, üretim ve hizmet ortamını daha akıllı hale getirerek hem üretim faaliyetlerinin hem de iş sağlığı ve güvenliğinin iyileştirilmesine önemli ölçüde katkıda bulunma potansiyeline sahiptir. Mevcut bilimsel çalışmalarda, şirketlerin iş sağlığı ve güvenliği performansının artırılması sürecinde Endüstri 4.0 teknolojilerinin kullanılmasının önünde çok sayıda engel bulunduğu belirtilmesine karşın bu konuda kapsamlı bir sayısal analiz içeren bir araştırma yapılmamıştır. Bu nedenle bu çalışmanın amacı, Endüstri 4.0 teknolojilerinin iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemlerinde kullanımını yönlendiren veya engelleyen faktörlerin belirlenmesi ve bu faktörler arasındaki neden-sonuç ilişkisinin çok kriterli karar verme yöntemleri kullanılarak analiz edilmesidir. Bu çalışmada öncelikle detaylı bir literatür taraması yapılarak Endüstri 4.0 teknolojilerinin iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemlerinde kullanımına ilişkin itici güçlerin (faktörlerin) mi yoksa engelleyici güçlerin mi (faktörlerin) öne çıktığı belirlenmiş ve Fuzzy TOPSIS tabanlı Güç Alan Analizi uygulanmıştır. İkinci aşamada engelleyici kuvvetlere odaklanılarak Bulanık DEMATEL analizi ile bu engellere ilişkin sebep sonuç ilişkisi incelenmiştir. Üçüncü aşamadaysa Bulanık DEMATEL'den elde edilen bulguların geçerliliği Nominal Grup Tekniği ve Bulanık DELPHI kullanılarak analiz edilmiştir. Bu analizler sonucunda en yüksek etkiye sahip engelleyici güçler sırasıyla; Teşvik ve yasaların yetersizliği, Esnek olmayan örgüt yapısı, Politika eksiklikleri, Yüksek yatırım ihtiyacı, Yerleşik örgüt kültürünün olumsuz etkisi, Üst yönetim desteğinin olmayışı, Etkin bilgi yönetim sistemlerinin eksikliği, Bilgi ve eğitim eksikliği, Yeterli insan sermayesinin olmayışı, Kısa dönemli ekonomik faydanın sağlanamaması ve Etkin bilgi yönetim sistemlerinin eksikliği olarak belirlenmiştir. Son olarak bu çalışmada, Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği alanında Endüstri 4.0 uygulamalarının etkinşiğinin sağlanmasına ilişkin yeni politika önerileri ortaya konulmuştur.