Enkaz/yıkıntı:Yeniden üretim

Şehrin çehresinin dönüşümü insan faaliyetlerine bağlı veya bu faaliyetlerden bağımsız birçok nedene dayanır. Şehirleri sürekli değiştirip yeniden inşa eden süreçler bu amaçla ya mevcut olan yapıları yıkar ya da kent içindeki boş alanları önce şantiyelere sonra yapılaşmalara dönüştürür. Şehirler mekansal değişim ve genişleme açısından o kadar dinamiktir ki, bir insan hayatı boyunca aynı yerleşim bölgesi için birkaç kez bu dönüşümün yaşandığına tanık olabilmektedir. Bu dönüşümler, kayıp duygusunu uyandırarak bireylerin ve toplumun hafızasında krizlere yol açar. Hem fiziksel hem algısal bağlamda yaşanan büyük ve hızlı değişimlerin zaman içinde bireylerin yaşadıkları çevreyi sahiplenmesine olumsuz etkileri olur. Bu etkiler çevreyle mümkün olduğunca etkileşime girmemek ya da geçmişi özleyip -hatta idealleştirip- bir nostalji duygusuna kapılmak şeklinde farklılaşabilir. İki farklı ucu betimleyen bu yaklaşımlar -ki pasif nitelikte oldukları söylenebilir- dışında (ortasında ya da arasında değil) eylem gücü olan başka faaliyet biçimlerinin uygulanması, yalnızca bireysel değil, kolektif hafıza için de önem taşımaktadır. İlerleme paradigması (fırtınası) içinde, fiziksel açıdan zayıf durumda olan, tarihsel olarak da eskilik değeri fazla olmayan yapıların sürdürülebilmesi için zemin oluşturmak önemli olduğu kadar zorludur da. Çalışmanın amacı bu zemin için gerekli kuramın kavramsal çerçevesini kurmaktır. Bu kavramsal çerçeve konvansiyonel anlamda dolaşıma katılmayan yeniden üretim örnekleriyle desteklenecektir. Öncelikle giriş bölümünde çalışma kapsamında önerilen, tahribata uğramış yapılar için harabe, enkaz, yıkıntı kategorilerinin kullanılması, gündelik hayatta çoğu kez pek de dikkat edilmeden kullanılan, ancak aralarında küçük farklar bulunan kelimelerin üzerine düşünülmesini sağlamayı amaçlar. Harabe, enkaz ve yıkıntı sınıflandırılması yapılırken kelimelerin etimolojik kökenlerinden faydalanılarak, paradigmatik paralellikler kurulmuştur. Böylece bu yapılar arasında bir farkındalık oluşturulmuş olacaktır. Harabe ve enkaz-yıkıntı kronolojik ikiliği paradigmatik bir değişimin gerçekleştiği Modern ve Modern öncesi ayrımından kaynaklanır. Bu ayrım kronolojik olarak Sanayi Devrimi ile tarihlendirilmiştir. Çalışma kapsamında harabe Modern öncesini, enkaz ve yıkıntı ise Moderni ve sonrasını tarifler. Enkaz ile yıkıntı ise kronolojik olarak aynı bağlama oturmakla birlikte yapıları tahribata uğratan güçlerin şiddeti ve süreci bakımından farklılaşır. Harabe bir sınıflandırma ve yeniden üretim örneği olarak çalışmada yer alır, ancak sebepler ile kavramlar başlıkları altında incelenmez. Çünkü çalışmanın amacı Modern sonrası yapılar hakkında bir alternatifin yaratılmasıdır. Ancak Modern sonrası zamanda teorik bağlamda yeniden üretilen harabeler çalışma kapsamına alınmıştır. İkinci bölümde yapıların enkaz ve yıkıntılar olarak tanımlanacak duruma gelmesine yol açan sebepler araştırılarak, örnekler verilmiştir. Yapıları tahribata uğratan sebeplerin araştırılması, üzerinde farkındalık yaratılmasına çalışılan yapılar açısından oldukça önemlidir. Bu bölümde verilen örneklerin çok bilinen örneklerden seçilmemesine dikkat edilmiştir. Çünkü yaygınlaşmış enkaz ve yıkıntı imgeleri yeniden üretimin sınırlarına girmeye başlar. Her yeniden üretim örneği yalnızca sebepler bağlamında değil, aynı zamanda da kavramlar ve olgular aracılığıyla da nitelik kazandığı için, kavram ve olgular açıklanmadan yeniden üretim olarak değerlendirilebilecek imgelerden kaçınılmaya çalışılmıştır. Ayrıca verilen örnekler coğrafi olarak çeşitli bölgelerden seçilmiş, batı-merkezli bir yönelimden sakınılmıştır. Üçüncü bölümde enkaz ve yıkıntıların uğradıkları tahribat aracılığıyla kazandığı kavramsal ve olgusal nitelikler açıklanarak, örnekler verilmiştir. Olguların seçiminde kavramsallaştırılmış/kavramsallaştırılabilir olmalarına dikkat edilmiştir. Yapıları tahribata uğtratan sebepler de açıklanmış olduğundan bölüm sonucunda sebepler ile kavramlar arasındaki ilişkisel örüntülere vurgu yapılmıştır. Dördüncü bölümde, harabe, enkaz ve yıkıntıların yeniden üretimleri örnekler aracılığıyla ifade edilmiştir. Bu noktada yeniden üretimin bireysel ve kolektif ölçekte bellek ile olan ilişkisine değinilmiştir. Söz konusu ilişkinin kurulması harabe, enkaz ve yıkıntıların deney sahası, hatırlatıcı gösterge ve/veya direniş alanı olarakkullanılmasıyla gerçekleşir. Aralarında çok kesin sınırlar olmamakla birlikte yeniden üretim üç değişik yaklaşımla üretilir. Bu yaklaşımlar temsili yeniden üretim, mimetik yeniden üretim ve mekansal müdahaleler aracılığıyla gerçekleştirilen yeniden üretim olarak sınıflandırılabilir. Bu yaklaşımlar birbirlerinden tamamen bağımsız uygulamalar olarak görülmemelidir, yaklaşımların iç içe geçtiği yeniden üretimler de söz konusudur. Yeniden üretim örneklerinin bellek bağlamında önemini artıran şey yapıların tahribatına sebep olan süreçler ile yapıların tahribatları aracılığıyla ima ettikleri kavram ve olguların etkin bir biçimde ilişkiye sokulmasıdır. Yeniden üretim bağlamında kullanılacak sebepler ile kavramlar (ve olgular) arasında keşfedilmesi beklenen ilişkinin önemine ek olarak, bazı kavramların (ve olguların) bazı yeniden üretim yaklaşımlarına daha yatkın oldukları gözlemlenmiştir. Enkaz ve yıkıntıların fiziksel tahribatları aracılığıyla kazandıkları kavramlar mekansal müdahaleler amacıyla, gösterge değeriyle ilgili kavramlar temsili yeniden üretim amacıyla ve yapısal bileşenlerin yıkımına dayanan kavramların mimetik yeniden üretim amacıyla daha sıklıkla kullanılırlar denebilir. Ancak yine de kavramlar ile yeniden üretim biçimleri arasında her koşulda geçerli kesin ayrımlardan bahsetmek mümkün değildir.Sonuç olarak, enkaz ve yıkıntıların yeniden üretimi aracılığıyla elde edilecek toplumsal yararın ön koşulu öncelikle bu yapılar ile ilgili farkındalığın artırılmasıdır. Bu başarıldıktan sonra ise yapılar ve içlerinde bulundukları tahribat sebepler ve kavramlar aracılığıyla analiz edilerek, yeniden üretilmelidir. Psikolojik bir bağlama oturacak olan yeniden üretim ancak bu koşulların tamamı sağlandıktan sonra etkin bir taktik olarak nitelendirilebilir.