Dervishes in early Ottoman society and politics: A study of velayetnames as a source for history

ÖZET Erken Dönem Osmanlı Toplum ve Siyasetinde Dervişler: Velayetnamelerin Tarih Kaynağı Olarak Kullanılması Üzerine bir Çalışma Rıza Yıldırım Tarih Bölümü Tez Yöneticisi: Oktay Özel Eylül 2001 Bu çalışma genel olarak on dördüncü yüzyıl uç kültürü çerçevesinde dervişlerin erken dönem Osmanlı toplum ve siyasetindeki rolünü tekrardan gözden geçirmeyi amaçlamaktadır. Tez genelde halk İslammın cemaatdışı doğası ve özelde Anadoludaki dervişlerin cemaatdışı inanç ve uygulamalarına bilhassa vurguda bulunarak uç toplumunun sosyal ve dini yapısına temas etmektedir. Bu çerçevede, dervişlerin Osmanlı devletinin kuruluş yıllarındaki sosyo-politik gelişmelerde oynadığı rol asıl olarak ondördüncü yüzyıl evliya menakıbnamelerine dayanarak ve bunlardaki bilgilerin erken dönem kronikleri ve diğer çağdaş veya yakın çağdaş kaynaklarla karşılaştırılması suretiyle incelenmiştir. İki velayetnamenin, Seyyit Ali Sultan (Kızıldeli) ve Abdal Musa Velayetnameleri, incelenmesi şu gerçeği ortaya çıkarıyor: Bu tür kaynaklarda Osmanlı ucundaki dervişler genel olarak İslami kutsal savaş konsepti içinde gazi-dervişler veya savaşçı dervişler olarak gösterilmektedir. Dervişlerin bu kaynaklarda kutsal savaşçılar olarak anlatılması tarihsel gerçeklere işaret etsin veya etmesin kesin olan bir nokta varki, dervişler uçlarda erken dönem Osmanlıların askeri faaliyetlerinde fazlasıyla yer almışlardı. Elimizdeki bu tür kaynaklarda açık olan bir husus daha var: dervişler özellikle Anadolunun göçebe karakterli Müslüman Türk toplumu içinde etkin birer din yayıcısı ve temsilcisi olarak Osmanlı gücünün özellikle kırsal alanlarda meşrulaştırılması husususnda önemli roller oynadılar. Bunlara ek olarak dervişlerin yeni fethedilen topraklardaki kolonizatör rolleri de kullanılan kaynaklaca bir kere daha vurgulanmıştır. Sonuç olarak, bu çalışmada, dervişler ve erken Osmanlıların aslında karşılıklı çıkara dayanan ve tarafların karşılıklı olarak birbirlerinin güçlerini tanıdığı ve bundan fayda sağladığı karmaşık bir ilişkinin tarafları olduğu ortaya konulmuştur. Anahtar Kelimeler: Derviş, Velayetname, Sufı Tarikatler, Heterodox İslam, Abdal Musa, Seyyit Ali Sultan, Kızıldeli, Alevi, Bektaşi. iv