Early modern ottoman politics of time: custom, temporality, and the making of ʿâdet-i kadîme

Bu tez, erken modern Osmanlı İmparatorluğu'nda — özellikle on altıncı ve on yedinci yüzyıllarda — zamanın nasıl kavramsallaştırıldığını, nasıl kullanıma sokulduğunu ve nasıl anlamlandırıldığını, yani nasıl algılandığını incelemek amacıyla ʿâdet-i kadîme'nin zamansallığını bir mercek olarak ele almaktadır. Mühimme defterleri, sancak kânûnnâmeleri ve kadı sicilleri gibi çeşitli birincil kaynaklara dayanarak; "kadîmden berü", "olıgeldiği üzere" ve "babam/atam/ceddim zamanı" gibi zamansal ifadeleri kavramsal ve bağlamsal olarak analiz etmektedir. Bu ifadeler yüzeyde belirsiz görünebilse de, tez — anlambilimsel ve hermenötik bir çözümleme yoluyla — bunların, toplulukların âdetlerin tarihsel derinliğini ve zamansallığını nasıl algıladığını hem yansıtan hem de şekillendiren anlam yüklü zamansal göstergeler olarak işlev gördüğünü ileri sürmektedir. Tez, ʿâdet-i kadîme'nin zamansal çerçevelenmesinin — yani âdetlerin hayali bir geçmişe nasıl dayandırıldığının — yalnızca değişen uygulamaların meşru âdete dönüşümünde değil, aynı zamanda onlara normatif meşruiyet ve otorite kazandırılmasında da önemli bir rol oynadığını savunmaktadır. Âdeti statik bir miras olarak görmek yerine, bu çalışma onun zamansal dil aracılığıyla dinamik biçimde şekillendiğini, yeniden üretildiğini, tartışıldığını ve araçsallaştırıldığını göstermektedir; bu da hem devlet-toplum ilişkilerini hem de toplum içi ilişkileri yapılandırmaya katkıda bulunmuştur. Bu zamansal söylem, yalnızca betimleyici olmakla kalmayıp, aynı zamanda nizâm-ı ʿâlem'in korunmasında etkin bir rol oynamıştır. Sonuç olarak, erken modern Osmanlı birey ve topluluklarının kendi geçmişlerini nasıl çerçevelediklerini, mevcut zamanlarını nasıl yorumladıklarını ve geleceklerini nasıl tahayyül ettiklerini ʿâdet-i kadîme'nin ifade ve zamansal mantığı aracılığıyla tarihsel zaman içerisinde nasıl konumlandıklarını ortaya koymaktadır.