Erken oryantalist araştırmalarda tasavvufun menşei problemi

Oryantalizmin erken dönemindeki araştırmacıların tasavvufun menşei hakkındaki teorileri bu çalışmada üç yönlü incelenmiştir: Teorilerin ortaya çıkışı, gelişimi ve sorunları. Araştırmacıların söz konusu probleme ilişkin görüşlerinin zaman içerisinde belli bir yaklaşım ekseninde netleştiği görülmüştür. Bu netleşmenin ana omurgasındaki görüş ve yaklaşımların ilk sahibinin Kremer olduğu tespit edilmiştir. Çalışmada Kremer merkeze alınarak kartopu örneklemesi kullanıldı. Bu itibarla Kremer'in görüşleri daha sonra gelen Goldziher, Browne ve Nicholson'ın görüşleri ile karşılaştırmalı olarak incelendi. Bunun sonucunda Kremer'in görüşlerinin söz konusu araştırmacıların referans ve dayanaklarıyla yinelendiği, tahkim edildiği ve böylece belirginleşen bir teoriye dönüştüğü tespit edildi. Bu teorinin üç temel sacayağı bulunmaktadır: Hristiyanlık, Yeni Eflâtunculuk ve Budizm. Teorilerin gelişmesi ile birlikte oryantalistlerin tasavvufun menşei hakkındaki iddialarının, daha büyük planda İslâm'a yönelik yaklaşımlarının uzantısı olduğu belirmiştir. Bu minvalde İslâm'ın özgün bir sahaya sahip olduğunu kabul etmeyen oryantalistlerin tasavvuf araştırmalarının öncelikle köken meselesine odaklı olduğu sorunu, teorilerde daha açık bir biçimde kendini göstermiştir. Öte yandan gelişen teorilerde, erken dönem tasavvuf literatürüne bağlı birtakım kırılmalar cereyan etmiştir. Bu kırılmalar ile birlikte oryantalistlerin tasavvufun menşei hakkındaki teorilerinin zayıfladığı ve bununla irtibatlı olarak da yeni bir tasavvuf telakkisine ilerlendiği görülmüştür. Neticede oryantalistlerin tasavvufun menşei hakkındaki iddialarının, süreç içinde söz konusu literatüre bağlı kırılmalar ve İslâm'a yönelik genel yaklaşımları arasında bir kısır döngüye dönüştüğü ortaya konulmuştur.