Eş odaklı anadolu selçuklu kervansaraylarının mekân kurgularının morfolojik analiz yöntemi ile değerlendirilmesi

Anadolu Selçuklu döneminde, ticaret hayatının canlılığı sebebiyle önem kazanan ve ticaret yolları üzerinde gelişim gösteren kervansaray yapıları, çeşitliliği ve benzersizliğiyle döneminin özelliklerini yansıtan, günümüze ulaşabilmiş nitelikli yapılardır. Özgün niteliklere sahip bu yapılar, kendi içlerinde belirgin bir çeşitlilik göstermektedir. Kervansaray çeşitliliğini anlamlandırmaya yönelik yapılmış gruplandırılma çalışmaları ile ilgili nitelikli çok sayıda araştırma mevcuttur. Ancak bu gruplandırma çalışmalarında kullanılan değerlendirme ölçütlerinin farklılık gösterdiği görülmektedir. Çalışmalar arasındaki bu çeşitlilik, kervansaray tipolojisinin bütüncül bir şekilde anlaşılmasını güçleştirmektedir. Bu durum, yapıların benzerlik ve farklılıklarını ortaya koymak için betimleyici yaklaşımlardan çok hesaplamalı yöntemler kullanılmasının gerekli olduğu düşüncesini ortaya çıkarmaktadır. Anadolu Selçuklu kervansaray yapılarının, araştırmacılar ve uzmanlar tarafından genel olarak yalnızca kapalı, yalnızca açık, hem açık hem kapalı ve eş odaklı plan tipleri olmak üzere dört ana tipoloji altında sınıflandırıldığı görülmektedir. Bu sınıflandırma içerisinde, eş odaklı plan tipine sahip olan kervansaraylar, mekânsal örgütlenmeleri bakımından diğer tipolojilerden farklılık göstermektedir. Söz konusu farklılık, mekânsal organizasyonunun biçimlenişindeki özgünlükten kaynaklanmaktadır. Yapılan araştırmalar, daha önceki çalışmalarda bu konunun sistematik olarak ele alınmadığını ortaya koymuştur. Bu durum, söz konusu yapıların yeniden ele alınmasını gerekli kılmaktadır. Bu bağlamda, çalışmanın temel amacı; Anadolu Selçuklu döneminin özelliklerini yansıtan ve karakteristik nitelikler taşıyan kervansaray yapılarından, benzersiz plan kurgusuna sahip eş odaklı plan tipindeki kervansarayların, diğer (sadece kapalı, hem kapalı hem açık plan tipine sahip) kervansaray yapılarıyla karşılaştırmalı olarak incelenmesi ve mekânsal organizasyon düzeyindeki benzerlik ve farklılıkların ortaya konulmasıdır. Morfolojik analiz yöntemlerinden biri olan Mekân Sentaksı yöntemi kullanılarak, yapıların sayısal olarak elde edilen verileri üzerinden karşılaştırmalar yapılmış ve çeşitli değerlendirmeler ortaya konulmuştur. Ayrıca, İzovist analiz tekniği ile yapıların belirli odak noktalarından bakış ve görüş alanları hesaplanmış; böylece mekânın algılanabilirliği belirlenmiş ve karşılaştırılarak değerlendirme yapılması sağlanmıştır. Bu çalışma kapsamında, yapıların mekân kurgularının çözümlenmesiyle birlikte, eş odaklı kervansarayların, diğer tipolojideki kervansaraylarla benzerlik ve farklılıkları ortaya konulmuştur. Sonuç olarak, eş odaklı kervansarayların diğer tipolojideki yapılara göre oldukça farklı bir plan kurgusuna sahip olduğu anlaşılmıştır. Bu yapıların, daha merkezî bir mekân düzenlemesiyle ayrıştığı görülmektedir. Dolayısıyla, eş odaklı kervansarayların mimari karakteristikleri dikkate alındığında, bu yapıların bağımsız bir plan tipolojisi olarak değerlendirilmesi; hem tipolojik sınıflandırmaların netleştirilmesi hem de Selçuklu mimarlığına ilişkin çözümlemelerin derinleştirilmesi açısından yerinde bir yaklaşım olarak değerlendirilmektedir.