Evliyâ Çelebi'nin acayip ve garip dünyası

Evliyâ Çelebi, Seyahatnâme'de yineleyerek vurguladığı kimi başlıklarla okurun dikkatini özellikle bazı anlatı kategorilerine çekmektedir. Bu kategorilerden biri de yapıtın kurmaca boyutunun ve Evliyâ'nın ?hikâye anlatıcı?lığının tartışılabilmesi için son derece önemli olan acayib ü garayib yani ?acayiplikler ve gariplikler?dir. Bu çalışmada, ?Evliyâ Çelebi'nin Acayip ve Garip Dünyası?, 17. yüzyıl Osmanlı toplumunun Epistemesinin söylemini yansıtan ve sözlü kültürün neredeyse tüm kaynaklarına hâkim bir hikâye anlatıcısının zihninde aranmıştır. Bu arayışta ilk olarak, Evliyâ Çelebi'ye Walter Benjamin'in ?Hikâye Anlatıcısı? başlıklı yazısından hareketle, sözlü geleneğin bir hikâye anlatıcısı olarak yaklaşılması önerilmiş ve Seyahatnâme'nin sözlü niteliği üzerinde durulmuştur. Çalışmanın odağına acayib ü garayib yerleştirilerek ?doğruluk ve yanlışlık?, ?gerçeklik ve kurmaca?, ?bağlam?, ?deneyim? ve ?bilgi? gibi kavramların değerlendirilmesinin izi sürülmüştür.Acâ'ib'in seyahat anlatısı geleneğindeki köklü geçmişi göz önünde bulundurulduğunda, Evliyâ Çelebi'nin böyle bir kategori oluşturması, bilinçli bir tercih olarak kabul edilmelidir. Çalışmada, Evliyâ'nın neyi, neden ?acayip? ve ?garip? bulup aktardığını bütünlüklü olarak görebilmek için başlıklarında bu sıfatları kullandığı anlatılar, Yapı Kredi Yayınları'nın on ciltlik kitaplarından taranmıştır. Ardından yapılan sınıflandırma denemesinde anlatıların; insanların başından geçen maceralar ya da fiziksel görünüşleri, rüya ve kehanet, ?öteki?nin inançları, sanat ve teknoloji, hayvanlar, doğa unsurları tılsım ve sihir gibi üst başlıkların altına yerleştirilebileceği görülmektedir. Dolayısıyla, Seyahatnâme'de ?acayip ve garip hikâyeler?in belirli ve sınırlı konularda yoğunlaştığını söylemek mümkün değildir. Metinlerin ortak özelliği, ?şaşırtıcı? ve ?anlatılmaya/kaydedilmeye değer? olmalarıdır. Bunun yanında, anlatıların tamamen hayal ürünü, olağanüstü ve fantastik hikâyelerden oluştuğunu söylemek mümkün değildir. Aksine birçok metinde ?acayip? ve ?garip? terimleri fanteziden ziyade gerçeklik düzlemine atıfta bulunmaktadır.