Seyahatname
125 theses under this subject heading
Tarih-i Kostantiniye ve Ayasofya (inceleme-metin)
''Tarih-i Kostantiniye ve Ayasofya'' adlı eserin metin-incelemesi olarak hedeflenen bu çalışma, İstanbul'un tarihi konusunda araştırmacılara önemli bilgiler verebilecek içeriğe sahip olup, şehrin inşası ve şehirdeki diğer tarihi yapıların imarından bahsetmektedir. Yapılan araştırmada İstanbul ve Ayasofya'nın inşasıyla ilgili birden fazla esere ulaşılmıştır. Fakat Topkapı Sarayı Kütüphanesi ile Sadberk Hanım Müzesi Hüseyin Kocabaş Kitaplığındaki istinsah nüshaları çalışmada temel alınmıştır Esasında eser 1565 tarihinde telif edilmiş olup ancak ulaşılabilen nüsha istinsah tarihi 1637 seneli nüshadır. İki istinsah nüshasından haberdar olduğumuz bu eserin istinsah nüshaları mukayese edilerek incelenmiştir. Bunun sonucu Topkapı Sarayı Kütüphanesi'ndeki nüshanın tez çalışmasında odak noktası olmasına karar verilmiştir. Bununla birlikte diğer nüshadan da gerekli noktalarda yararlanılmaya çalışılmıştır. Eserin incelenmesi sonucu, İstanbul'un nasıl inşa ve imar edildiği hususunda tez çalışmasının, bu konudaki diğer çalışmalara bütünü tamamlaması adına yardımcı olması amaçlanmaktadır. Tez çalışmasına kaynak oluşturan istinsah nüshaları dışında İstanbul'un inşa ve imarından bahseden muhtelif araştırma eserlerinden de yararlanılması hedeflenmektedir. Bu hedef doğrultusunda İstanbul ile ilgili ansiklopedi maddeleri başta olmak üzere kroniklerden seyahatnamelere kadar uzanan muhtelif türdeki eserlerin incelenmesi amaçlanmaktadır.
Evliya Çelebi Seyahatnamesi üzerine eleştirel söylem çözümlemesi
Bu çalışmada eleştirel söylem analizi yöntemi başlıklar halinde ele alınmaktadır. Her bölümde tartışılan konu vurgulandı. Seyahatname daha sonra her bir başlık altında tartışılmış ve ayrı alt başlıklar altında ve yazarın üslup yorumuna dayalı olarak derecelendirilmiştir. Örnek seçimi, eserin bir bölümünde bu özelliği yansıtan cümlelerin seçilmesi şeklini almıştır. Anlattığı hikâyelerde önemli kişilerin kendi cümlelerini doğrudan yazan Evliyâ Çelebi, çağı ve şahsiyetleri okuyucunun hafızasında canlandırabilmektedir. Anlatıcının konuşmacının özgün söz dizimini ve söz yapısını içtenlikle koruduğu doğrudan konuşma aktarımları ile hem eserin okunabilirliği artar hem eser monotonluktan kurtulur hem de mevcut tarihi olaylar yorumsuz olarak okuyucuya sunulabilir. Ayrıca Evliya Çelebi'nin kullandığı kelime nakilleri, onun Bektaşiliğe bakışının müspet olduğunu göstermekte ve olayların asırlar boyunca yorumlanmadan aktarılmasına imkân vermektedir.
Cumhuriyet'in seyyahları: Türk aydınının gözünden Avrupa'ya bakmak (1923-1960)
Türklerin yüzyıllardır süregelen Avrupa'yı tanıma çabası, Cumhuriyet dönemi ile zirvesine ulaşmış ve bizatihi devletin öncülüğünde Batılı kurumlar, alışkanlıklar ve sosyal düzen Türkiye şartlarına uyarlanmaya çalışılmıştır. Askeri, siyasi ve mali bakımdan örnek alınan Batılı devletlere İmparatorluk döneminden başlayarak yapılan gezilerle de modernleşmenin kutup yıldızları mesabesinde görülen memleketler ve milletler yerinde gözlemlenerek her alandaki usulleri idrak edilmeye uğraşılmıştır. Cumhuriyet döneminde hız kazanan Batı'yı tanıma çabası, tersine bir oryantalizm, garbiyatçılık ve Türklerin Batı'yı Osmanlı İmparatorluğu'nu kurtarma gailesinden münezzeh surette keşfetmesi süreci olarak nitelendirilebilir. Keşif sürecinin mühim basamaklarından biri olan geziler ve yolculuk sırasında kaleme alınan seyahatnameler, Türk aydınlarının zihnindeki Batı imgesinin anlaşılması bakımından net örnekler ortaya koymaktadır. 1923-1960 yılları arasında Almanya, Fransa, İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri üzerine yoğunlaşan geziler sırasında kaleme alındığı tespit edilen otuz bir farklı seyahatname vasıtasıyla Türk aydınlarının Batı'yı nasıl gözlemlendiği ve üzerlerinde nasıl bir etki bıraktığı sorusu Türk düşünce tarihinin dikkate değer bir mevzusudur.
Türk edebiyatındaki seyahat yazılarında doğu ve batı medeniyeti gözlemleri (1886-1922)
Medeniyet araştırmaları bünyesinde yapılan çalışmalarda seyahat yazıları, birincil kaynaklar olarak literatürde yer alır. Seyahat yazılarındaki gözlem ve tespitlerden hareketle toplumlardaki medeniyet değişimleri, daha yakından takip edilebilir. Türk edebiyatının 1886-1922 yılları arasından seçilen seyahat yazıları üzerine gerçekleştirilmiş bu çalışmada, Doğu ve Batı coğrafyalarıyla alakalı seyahat metinlerindeki gözlemler, kronolojik bir şekilde analiz edilmiştir. Yapılan analizde seyyahların gözlem ve tespitleri belli başlıklar etrafında tasnif edildikten sonra karşılaştırmalı bir bakış açısıyla incelenmiştir. Batı perspektifinde gelişen modernleşme süreciyle paralel olarak seyahatlerin arttığı bu dönemdeki seyahat metinlerinden hareketle, seyahat yazılarının medeniyet değişimindeki rolü değerlendirilmiştir.
İslam medeniyetinde misafirperverlik: İbn Battuta'nın Seyahatnamesinde fütüvvet
Hospitality is a familiar and valued ethic across times and civilizations. It has been worked upon as an ethical concept by ancient and modern philosophers. Hospitality is also a very broad term, starting with its familiar every-day usage and extending to topics such as migration, refugees, the other, the stranger and moving on to include the modern commercial hospitality sector. My aim is to take a holistic look at the concept of hospitality in the Islamicate civilization, in its normative and practical dimensions. This involves normative dimensions of hospitality in Islamic thought and the practical dimension, which is a case study of the great traveller Ibn Battuta's travelogue in terms of the hospitality that he was received with along his vast journeys. The normative dimension includes hospitality in primary Islamic sources of the Quran and the Sunnah, which provides the base for all Islamic ethical system. Moreover, it also includes the codification of Islamic ethics with the formation of futuwwa thought and organization in the ninth century Islamicate world. Here, I look at the principles of futuwwa in the futuwwa books, akhism and and zawiyas. In the practical dimension I want to answer the question of how these hospitality norms were applied in real life Islamicate civilization, a case study to look at the overlap between the normative and the practical. The time range set for the practical dimension is Marshall Hodgson's "Middle Periods" of the Islamicate civilization (950-1500 A.D.). These were flourishing times of Islamicate civil networks and institutions. The aim in this part is to look at how some of these institutions embodied the ethical notion of hospitality in their practices. In order to analyze this, I chose Ibn Battuta's travelogue as it is considered one of the most important books representing the society and the living conditions of the time. In this part I analyze Ibn Battuta's travelogue the Rihla, in terms of his experiences of being hosted as a traveller around the Islamicate world.
Beruk köyünde din ve gündelik yaşam: Sosyolojik bir inceleme
Siirt-Pervari' ye bağlı Beruk (Karasungur) Köyü, Botan Vadisi havzasında engebeli coğrafyaya kurulmuş bir köydür. Seyyid Hacı Kasım Bağdadî' nin Seyahatname' sine göre Beruk (Karasungur) Köyü' nün tarihi yaklaşık 700 yıla dayanmaktadır. Aynı zamanda 'seyyid' yani Hz. Muhammed' in soyu olarak bilinen Beruklular' ın tamamı, Esved-ur Ra's (Siyah Baş) lakaplı Seyyid Ahmed' in soyundan ve akrabadırlar. İşte bu çalışmayla yedi asırlık geçmişiyle Beruk Köyü' nde şekillenen sosyal, dinî kavram ve değerler tanıtılmıştır. Sosyal dokuya dair Beruk Köyü' ndeki aile yapısı, evlilikler, karar alma mekanizmaları ele alınmıştır. Dinî yapıya ait olarak ise özellikle 'türbe' mefhumu etrafında şekillenmiş köy yaşamı ve köy çevre ilişkisi ele alınırken aynı zamanda 'veli' kültünün toplumsal tezahürleri ele alınmıştır. Kerametleri ve kadın veliye kişiliğiyle öne çıkan Amine Hala, kendisine ait tarihi zikirhânesiyle takva ve iffet sahibi bir zahide olarak köy'ün manevi dokusunun şekillenmesinde nasıl bir etkisi olduğu ifade edilmeye çalışılmıştır. Yedi asırlık köy/aile kabristanı; köy ve medrese hocalarının köy içinden belirlenmesi gibi uygulamalar aynı şekilde Beruk Köyü' nü etrafından ayıran karakteristik taraflar olarak öne çıkmaktadır. Özellikle köy halkının Rumî Takvim' e göre 1 Şubat' la başlayan ve zorluk, belalar, musibetlerle dolu olduğuna inandıkları Adaruk Ayı' nı selametle atlatmak adına yaptıkları Kur'an-ı Kerim mukabeleleri ve dualar, bizlere din/gelenek bağlamında kadim ipuçlarını sunmaktadır. Çalışmanın ek'inde de verilen Seyyid Hacı Kasım Bağdadî' nin Seyahatname' si ışığında, Beruklular' ın mensubiyetlerini, tarihlerini, sosyo-kültürel değerlerini ve günümüzdeki durumunu betimlemeye yönelik bu çalışmayla aynı zamanda bir köyün beklenenden şaşırtıcı tarihsel, dinî ve sosyo-kültürel arka planı ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Evliya Çelebi Seyahatnâmesine göre Azerbaycan şehirlerinde sosyo-kültürel hayat
Evliya Çelebi'nin on ciltlik eseri olan Seyahatnâme, XVII. yüzyıl Osmanlı coğrafyasında ve komşu devletlerin coğrafyalarında gezdiği şehirlerin tarihî, mimarî, halkın etnik özellikleri, yerel halkın giyim-kuşamı, inancı, yiyecekleri ve dil gibi özelliklerini içermektedir. Osmanlı topraklarının birçok yerine seyahat etmiş ve bununla da kalmamış komşu ülkeleri de gezmiştir. 1646 ve 1655'te olmak üzere iki kez Azerbaycan coğrafyasına gitmiştir. 1646'daki seyahat Erzurum'dayken Defterzâde Mehmed Paşa tarafından Tebriz'e elçi olarak gönderilmesiyle gerçekleşirken, ikinci seferi ise Van Beylerbeyi Melek Ahmed Paşa tarafından 1655'te tekrar Tebriz'e gönderilmesiyle gerçekleşmiştir. Bu seferleri sonucunda birçok yeri dolaşma imkânı bulmuştur. Bu çalışmada Seyahatnâmede geçen Azerbaycan şehirlerinin sosyo-kültürel yapısı incelenecektir.
19. yüzyılda İngilizce yazılmış seyahatnamelere göre Anadolu'da sosyal kültürel ve ekonomik hayat
Tez çalışmasında 19.yüzyılda çeşitli nedenlerle Anadolu coğrafyasını ziyaret eden seyyahların İngilizce yazılmış ya da farklı dillerden İngilizceye çevrilen seyahatnameleri incelenmiş ve onların gözünden Türkler ile gayrimüslim tebaanın sosyal, kültürel ve ekonomik özellikleri ile bu alanlarda gerçekleştirdikleri faaliyetler hakkında bilgi verilmiştir. Bilinmeyeni keşfetme arzusuyla yola çıkan kâşifler, inançlarını farklı kıtalarda yaymak isteyen misyonerler, mesleki çalışmalar yapmak için diyar diyar gezen bilim adamları ve savaş ortamında görevleri gereği yola koyulan askerler, 19.yüzyıl genelinde olmakla birlikte özellikle ikinci çeyreğinden itibaren Osmanlı coğrafyasına rağbet göstermişlerdir. İngiliz, Amerikan, Fransız, İtalyan ve farklı milletlerden birçok seyyah, ülkelerinin Türkiye ile olan ilişkileri ve dini inançlarını da göz önünde bulundurarak bazen objektif olamasalar da, bu çalışmada 115 seyyahın verdiği bilgiler dâhilinde çoğu konu üzerinde genellemeler yapmak mümkün olmuştur. Seyyah ve seyahatnameler üzerine notlar ile seyyahların biyografileri tezin birinci bölümünü oluştururken, seyyahların Anadolu'ya gelme süreci, deneyimleri ve halkın kendilerine karşı sergiledikleri tutumlara ikinci bölümde yer verilmiştir. Toplamda beş bölümden oluşan tezin diğer bölümlerinde ise sosyal kültürel ve ekonomik hayat başlıkları altında Anadolu'daki durum, seyyahların gözünden yansıtılmaya çalışılmıştır.
Seyahatname'nin 5. cildine göre Evliya Çelebi'nin seyahat güzergâhları ve güzergâhların dil haritası
Kültür tarihimiz için son derece önemli olan gezi notları ve gezi anılarından oluşan seyahatnameler, ilgili zaman ve yerler hakkında bizlere ayrıntılı bilgiler verirler. Evliya Çelebi'nin yazdığı Seyahatname, özellikle 17. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin hâkim olduğu alanların tarihi, kültürü, dili, dini, mimarisi, etnik yapısı ve coğrafyası hakkında bilgiler verir. Tezimizde, 10 cilt halinde yazılan, Yapı Kredi Yayınlarından çıkan, Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin tarafından hazırlanmış olan Evliya Çelebi Seyahatnamesinin Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 307 Numaralı Yazmanın Transkripsiyonu – Dizini ve Yapı Kredi Yayınları'ndan çıkan Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin tarafından hazırlanmış olan Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi adlı eserlerin 5. cildi temel alınmış, o ciltteki güzergâhlar ve güzergâhlarda ismi zikrolunan diller incelenmiştir. Evliyâ Çelebi'nin Seyahatnamesi'nde gezdiği yerlerin sırasıyla verilmesi ve yine bu sıraya sadık kalınarak bu yerlerde konuşulan diller ve bu dilleri konuşan topluluklar hakkında bilgi vermek Seyahatname'yi daha anlaşılır kılması bağlamında filolojik bir çalışma olacaktır. Seyahatname'deki güzergâh sırasının zaman içinde coğrafyada meydana gelen değişiklikler sebebiyle sapması ve Seyahatname'deki yer adlarından bazılarının günümüzde bulunmaması nedeniyle yaşanan sorunlar en önemli ipuçları olan makro ve mikrotoponimlerle açıklığa kavuşturularak olabildiğince doğru güzergâh ve dil haritası ortaya koymamızı sağlamıştır. Anahtar Kelimeler: Evliya Çelebi, Seyahatname, seyahat güzergâhları, yer adları, diller
Emel Esin biyografisi ve Türkistan Seyahatnamesi
Emel Esin, Türk kültür ve sanat tarihi üzerine yaptığı çalışmalarla dikkat çeken bir bilim insanıdır. Ancak eserlerinin bilinmesine rağmen şahsının yeteri kadar tanınmadığı tespit edilmiştir. Bu çalışma ile öncelikle, Orta Asya Türk kültür ve sanat tarihi üzerine orijinal eserler vücuda getirmiş Esin'in biyografik portresinin çizilmesi amaçlanmıştır. Diğer taraftan, Emel Esin'in eserlerinde Türk kültürü ve sanatına bakış açısı Türkistan Seyahatnamesi isimli kitabı özelinde okuyucuya sunulmaya çalışılmıştır. "Emel Esin Biyografisi ve Türkistan Seyahatnamesi" konulu tez çalışması çeşitli kaynaklardan beslenmiş, uzun mesailer neticesinde okuyucuyla buluşmuştur. Ekseriyetle kendi yazmış olduğu ve hakkında kaleme alınmış yazılı kaynaklar kullanılmıştır. Emel Esin ile hayattayken bir şekilde tanışma imkanına erişen kimseler tespit edilmiş, kendileri ile yapılan görüşmeler çalışmaya dahil edilmiştir. Görsel malzeme kullanımının, tezin somutluk kazanmasında etkili olacağı umut edilerek Esin'e ait özel fotoğrafların yanında, bizzat çizmiş olduğu resimler de paylaşılmıştır. Emel Esin Türkçülük ve İslamiyet konusunda hassasiyetleri olan bir araştırmacıdır. Duyarlılığı özel hayatında ve eserlerinde dikkat çekmektedir. Buna rağmen duygusal bir neticeden ziyade bilimsel hipotezler elde etmiştir. Sahada çalışma imkanına erişen, pek çok kaynağın orijinal nüshasını inceleyebilen Esin, Orta Asya Türk kültür ve sanatının en özel takipçisi olmuş, arkasında binlerce mühim evrak ile eser bırakmıştır. Böylesine kıymetli bir bilim insanının konu edildiği tezin diğer araştırmacılara ilham vermesi ve kaynaklık etmesi temenni edilmektedir. Anahtar Kelimeler: Emel Esin, Orta Asya, kültür, sanat, Türkçülük.
Avrupalı gezginlerin gözünden XIX. yüzyılda gravürlerle Osmanlı toplumu ve şehir yapıları
Seyahatnameler birinci elden kaynak olarak ele alınan geçmişi günümüze taşımamızı sağlayan önemli bilgilerin yer aldığı eserlerin başında gelmektedir. Avrupalı gezginler için doğu ve Osmanlı gizemini koruyan bir dünyadır. Osmanlı devletinin İstanbul üzerinde yüzyıllarca süren hâkimiyeti, kozmopolit yapısı ve uyguladığı yönetim anlayışı Avrupa'da yüzyıllar boyunca merak uyandırmıştır. Osmanlı toprakları üzerine gerçekleştirilen seyahatler gezginlerin gözlemlerinin aktarıldığı gezi notlarına dönüşmüştür. Bu notlarda kültürel, ekonomik, günlük yaşantıların yanı sıra manzaralarda betimlenerek aktarılmış ve seyahatnamelerde yerini almıştır. İstanbul her dönemde olduğu gibi XIX. yüzyılda da bilim adamları, sanatçı, tüccar ve diplomatların ilgi odağı olan bir kent olmuştur. Deniz ve karayolu kullanılarak yapılan İstanbul seyahati gezginlerin hangi yolu kullanırsa kullansın ilk girişte hayranlık uyandıran bir kent olduğu görülmektedir. İstanbul'a gelen çeşitli meslek gruplarından olan kişilerin yanlarında getirdikleri sanatçılara çizdirdikleri resimler ve kaleme aldıkları notlara eklenen gravürler sayesinde Avrupa'ya İstanbul'un kent görünümü sosyal hayatı giyimi ya da mimari yapıları tanıtılmıştır. Tezde Osmanlı toplumunun sosyal ve kültürel yaşantısının yanı sıra İstanbul'daki tarihi yapıların geçmişten bugüne gelen serüveni hakkında bilgiler verilerek karşılaştırma yapılmıştır. Karşılaştırmalar sonucunda mimari ya da işlevsel farklılıkların görüldüğü yapılar hakkında bilgiler verilmiştir. XIX. yüzyılda İstanbul şehir yapıları ile ilgili sürdürülen bu tür çalışmanın diğer Anadolu kentleri içinde bulunan askeri ve sivil mimarilere ait çalışmalar yapılabilir. Bu tür çalışmalar tarih, sanat alanlarının yanı sıra kültür tarihimize de önemi olacaktır. Anahtar Kelimeler: Seyahatname, Gravür, Kent yapıları, İstanbul, sosyal yaşam
Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nin üçüncü ve dördüncü cildinde köken açıklamaları ve köken yakıştırmaları
Tezde, Evliya Çelebi'nin XVII. yüzyılda yazmış olduğu on ciltten oluşan Seyahatname adlı eserinin üçüncü ve dördüncü ciltlerindeki kökenbilim (etymology), köken yakıştırma (folk-etymology) ve çoklu açıklama örnekleri ele alınmıştır. Bu örnekler, Evliya Çelebi'nin köken açıklaması ve kelime oyunu yaparken benimsediği yöntemler göz önünde bulundurulup açıklanan sözcüğün veya özel adın dayandığı kaynağa bağlı kalınarak sınıflandırılmıştır. Bu sınıflandırma üç ana başlıktan oluşmaktadır. İlk grup olan "Köken Açıklamaları"nda mekân adları, yapı adları, kişi adları, coğrafî adlar, boy/aile/topluluk/ kavim adları, nesne/varlık adları, dil-burun adları ve canlı adları ele alınmış ve Evliya'nın bu adları açıklarken dayandığı kaynak göz önünde bulundurularak bir sınıflandırma oluşturulmuştur. İkinci grup olan "Köken Yakıştırma (Folk-Etymology)''da ise Doğan Aksan'ın üç sınıfa ayırdığı köken yakıştırmasının (folk-etymology) türleri esas alınarak Seyahatname'nin üçüncü ve dördüncü cildinde yer alan köken yakıştırması (folk-etymology) oluşumundaki örneklerin sınıflandırılması yapılmıştır. Üçüncü grup olan "Çoklu Açıklamalar"da ise Evliya Çelebi'nin birden fazla köken açıklaması yaptığı sözcük veya adların sınıflandırılması yapılmıştır. Sınıflandırmada yer alan sözcükleri dilbilimin konusu olan kökenbilim (etymology) ve köken yakıştırması (folk-etymology) açısından incelenmesi ve Evliya Çelebi'nin kökenbilim (etymology) ve köken yakıştırması (folk-etymology) tarzının ortaya konulması amaçlanmıştır. Tezde, Yücel Dağlı ve Seyit Ali Kahraman'ın hazırlamış olduğu "Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 305 Numaralı Yazmanın Transkripsiyonu-Dizini" adlı çalışmadan hareketle oluşturulmuş olan sınıflandırmadaki sözcükler taranıp belirlenmiş, bu örnekler alfabetik sıraya göre çeviri yazı harfleri kullanılarak verilmiştir.
Gerçek ile tahayyülün sınırlarında. Fransız edebiyatçı, ressam ve arkeolog seyyahların dünyasından Abdülmecid dönemi İstanbul'u (1840-1850): Gérard de Nerval, Camille Rogier, Eugène Flandin
XIX. yüzyılda artış gösterdiği bilinen Doğu yolculukları, yaşanan bilimsel ve teknik gelişmelerle kolaylaşmış ve denizaşırı yolculuklar diplomatlar, misyonerler, tüccarlar, ressamlar, arkeologlar aracılığıyla kimi zaman da kişisel meraklar sebebiyle yoğunluk kazanmıştır. Edebiyatçı, ressam ve arkeolog kimlikleriyle tanınan Gérard de Nerval, Camille Rogier ve Eugène Flandin de 1843 yılı Sultan Abdülmecid dönemi İstanbul'una seyahat eden Fransız seyyahlardandır. Yolculukları süresince Tanzimat Fermanı sonrasına denk düşen İstanbul'daki yeni düzen hareketlerini gözlemleyecekler, gündelik hayatta zihinlerindeki Doğu dünyasından izler arayacaklardır. XIX. yüzyıl arifesinde yaşanan Aydınlanma Çağı, Fransız Devrimi ve ardından Napolyon Bonapart'ın Mısır'ı işgaliyle süregelen dünyayı akıl yoluyla algılama anlayışını, Grand Tour kazanımları, ulus kimlik bilinci, sömürgecilik ile birlikte hız kazanan bilimsel ve kültürel araştırmalar takip eder. Yunan bağımsızlık savaşı ile ortaya çıkan Antikite'ye yöneliş, beraberinde "kaçış" temasını da içinde barındıran Romantizm ve XIX. yüzyılda Oryantalizm çerçevesinde yeniden şekillenen Doğu algısı, seyyahları etkileyen temalar olacaktır. Bu tez çalışmasında, 19. yüzyıl Fransasında Doğu'nun yorumlama biçiminin seyyahların zihin dünyalarına etkisi, seyyahların Doğu seyahati deneyimlerini etkileyen kültürel ve siyasi olaylar ile seyyahların Abdülmecid dönemi İstanbul seyahatnamelerinin birbirleriyle karşılaştırmalı bir biçimde çözümlenmesi hedeflenmiştir.
Dr. John Covel'ın seyahatnamesine göre 17. yüzyıl sonlarında Osmanlı toplumu
Levant Şirketi sayesinde Osmanlı İmparatorluğu ve İngiltere arasındaki ticari ve diplomatik ilişkilerin İngiltere lehine gelişmeye başladığı 17. yüzyılın sonlarında Trakya ve Bitinya bölgelerinde seyahat eden Dr. John Covel'ın (1638-1722) kaleme aldığı seyahat günlüklerine odaklanan bu yüksek lisans tezi Batı'nın Osmanlı toplumuna bakışını tarihsel bir analizle incelemeyi hedeflemektedir. Bu yüzyılda çok sayıda Avrupalı, Osmanlı topraklarını gezip görmeyi ve bu seyahatlerinden edindikleri bilgileri ve maddi manevi kültürü ülkelerine taşımayı amaç edinmişlerdi. İngiltere'nin İstanbul Büyükelçiliği'ne papaz olarak atanan Dr. John Covel 1675-1677 yılları arasında Trakya ve Bitinya bölgelerine yaptığı seyahatler sayesinde araştırma yapmakla görevlendirildiği Rum Ortodoks Kilisesi hakkında önemli bilgiler elde etmeyi başarır. Dr. John Covel, bunun yanı sıra bu seyahatlerde Osmanlı toplumu hakkında gözlemlerde bulunmuş ve tarih, mimari, botanik, coğrafya, dilbilim, gastronomi, antropoloji gibi birçok alana dair izlenimlerini not almıştır. Günlüklerin en dikkat çekici yönlerinden bir tanesi de Bizans ve Türk mimarisi hakkındaki detaylı incelemeleridir. Bu detaylı gözlem ve betimlemelerinin yanında günlüğüne çizdiği harita ve eskizler bilimsel çalışmalara ışık tutmaktadır. Seyahatnamelerin tarih alanında kaynak olarak kullanımından kaynaklanan sorunlar göz önünde bulundurularak Dr. John Covel'ın günlüklerini doğru bir şekilde analiz etmek amaçlanmıştır. Bu analizler sonucunda hem seyyah hem de söz konusu dönemde Osmanlı toplumu hakkında elde edilen bilgiler sunulmuştur.
New historicism as reception of the Turkish orient in the travel report "On the German Railway in Asia Minor" (1892) by Friedrich Dernburg
The present work deals with the reception of the Turkish Orient. The investigation was carried out according to the New Historicism method based on Friedrich Dernburg's travel report "Auf Deutscher Bahn in Kleinasien" (1892). An attempt was made to highlight the passages while critically examining the travel report in which the author depicts the picture of the Turk in relation to a person or the Turkish Orient as a whole, from his point of view. If possible, these text passages were commented on. Based on the investigation, a picture of the Turkish Orient in the 19th century could be shown, which has been handed down through the literature, here through the travel report, up to our century. Keywords: New Historicism, Germany, Turkey, German-Turkish relations, travel report, travelogue, Friedrich Dernburg
XVII. yüzyılda yazılan Osmanlı hac seyahatnâmelerinin tarih yazımı açısından değerlendirilmesi
Bu tez, düzenli bir organizasyon olarak yüzyıllardır sürdürülen dolayısıyla da hakkında çok doküman bulunan hac ile ilgili yazılan "hac seyahatnâmeleri" hakkındadır. XVII. yüzyıla ait eserler tarihsel perspektifle ele alınmıştır. Osmanlı hac seyahatnâmelerinin, Osmanlı siyasi, sosyal, dini ve kültürel hayatına dair veri kaynağı niteliğinde olup olmadığı konunun ana eksenini oluşturmaktadır. Şimdiye kadar tarih yazıcılığı açısından görece ihmal edilen hac seyahatnâmeleri tespit edilen ortak paydalardan hareketle tematik başlıklar altında tartışılmıştır. XVI.-XIX. yüzyıllar arasında yazılan tespit edebildiğimiz kadar esere ulaşarak bir Osmanlı dönemi bibliyografya çalışması ortaya koyarak, özet bilgilere excel tablosunda yer verilmiştir.
Taoist Keşiş Ch'ang Ch'un'un Seyahatnamesine Göre XIII. Yüzyılda Türkistan
1148 yılında Shantung eyaletinde doğan Ch'ang Ch'un, Çin'de yaşayan meşhur bir Taocu keşişti. İlmî faaliyetleri ve uhrevî yaşam tarzıyla muazzam bir şöhret elde etti. XIII. yüzyılın başlarında Moğollar Kuzey Çin'i fethettikten sonra Cengiz Han zikredilen meşhur keşişin şöhretini duydu ve otağına gelmesi için ona bir davette bulundu. Moğol hanı, Taoist keşişten ölümsüzlüğün sırrını öğrenmek istiyordu. Ch'ang Ch'un ise bu yolculuğa çıkmadan önce Cengiz Han'ı kendi dinine davet etme arzusundaydı. Ch'ang Ch'un ilerleyen yaşına rağmen Shantung'daki inzivagâhını terk edip Türkistan üzerinden Cengiz Han ile buluşacağı İran ve Afganistan'a doğru uzun ve meşakkatli bir yolculuğa çıkmaya mecbur kaldı. Seyahati 1221-1224 yılları arasında toplam üç yıl sürdü. Ch'ang Ch'un Çin'den Batı'ya on dokuz müridi ile birlikte seyahat etti. Bu seyahat üstadın müridi Li Chih-Ch'ang tarafından bütün ayrıntılarıyla kayıt altına alındı. Kafile Çin'den hareket ederek Beşbalık, Almalık, Talas, Taşkent, Semerkand, Keş ve Belh gibi Türk şehirlerini geçti akabinde Afganistan'a ulaştı. Ch'ang Ch'un seyahatnamesi Türkistan'da yaşayan Türk toplulukları ile Moğolların siyasî, içtimaî, askerî ve kültürel yapısının anlaşılması babında son derece mühim bir kaynaktır. Çin, Türkistan, Cengiz Han'ın fetihleri, Moğolların Budizm'e olan ilgileri, Eski Moğol dini, Taoizm ve Çin Simyası hakkında emsalsiz bilgiler ihtiva eden bu eser, Türk tarihi açısından fevkalade önemlidir. Özellikle Cengiz Han'ın Batı Seferi hakkında bilgi veren tek şark kaynağıdır. Hakkında uzun bir değerlendirme kaleme aldığımız bu ünik eser Türkçeye çevrilmiştir. Ayrıca seyahatnamede geçen pek çok tarihî olay, kavram ve toponim hakkında ayrıntılı izahlar sunulmuştur. 2019 yılı içerisinde kitap olarak basılması düşünülen bu çalışmanın Türk tarihçiliğine ciddi bir katkı sağlayacağı hususunda şüphemiz yoktur.
İngiliz gezgin Mary Adelaide Walker'ın eserlerinde Osmanlı dünyası
Seyahatnameler bir toplumun tarihinin, kültürü ile sanatının aydınlatılmasında arşiv belgeleri kadar önemli rol oynar. Bu anlamda sadece tarih, edebiyat, coğrafya gibi disiplinlerde değil aynı zamanda sanat ve kültür tarihi gibi sosyal disiplinlerde de başvurulan kaynaklar arasındadır. Osmanlı'nın sosyal ve kültürel yaşamına ışık tutan Mary Adelaide Walker'ın yazmış ve resimlemiş olduğu seyahatnameler, Batı dünyasının Doğu'ya karşı önyargılı yaklaşımını farklı bir bakış açısıyla, bir kadın seyyahın gözünden değerlendirmiştir. Bu tezde Osmanlı topraklarında yaşamış olan gezgin-ressam Mary Adelaide Walker'ın izlenimleri, yazılı ve görsel anlatımlarında kullandığı dil ve aktardığı bilgiler üzerinde durulmuştur. Bu bağlamda Walker'ın Türk toplumunun yaşam biçimine ilişkin aktardığı önemli ve ayrıntılı bilgiler, gezdiği şehirlerdeki yaşama ve kültür varlıklarına dair izlenimleri, tarihi ve kültürel birer belge niteliğine sahip kaynaklar olarak tespit edilmiştir.
Oryantalizm bağlamında Kafkasya'da Rus sömürgeciliği
Rusya, bir birlerinden kültürel, sosyal ve politik anlamda tamamen farklı iki kıtaya yayılmış büyük bir imparatorluktur. Kiev prenslikleri döneminde Batı ile olan ilişkileri göreceli olarak daha güçlü iken sonrasında yaşadığı Moğol-Tatar istilası ile yaklaşık 300 yıl kadar Batı'dan izole bir şekilde varlığını sürdüren Rusya'nın yönünü tekrar Batı'ya çevirmesi gerçek anlamda Büyük Petro (1682-1725) döneminde gerçekleşmiştir. Sıkı reformlar ve ülkeye davet edilen Avrupalılar ile Batı düşünce tarzına uygun bir devlet sistemi kurulmak istenmiştir. Petro ve ardılları dönemlerinde çağrılan Batılı ve özellikle Alman bilim insanları, kurulan araştırma merkezleri ve üniversiteler sayesinde Rusya'daki Doğu Araştırmaları belirli bir seviyeye ulaşmıştır. Kazan, St. Petersburg ve Moskova'da kurulan Doğu Araştırmaları Merkezleri, İmparatorluk Coğrafya ve Tarih dernekleriyle birlikte Doğu'nun değişik bölgelerine akademik seyahatler organize etmiştir. 19. yüzyılda Batı Düşünce hayatındaki değişimlerden ve özellikle Alman Romantizminden etkilenen Rus aydınları, Rusya'nın kimliği ve geleceği konusunda kendi içerisinde büyük tartışmalar yaşamıştır. Bu tartışmaları sonucunda Doğu'nun, Rusya'nın geleceği ve Anavatan'ın şanı adına zaferlerle ele geçirilmesi gereken bir coğrafya olduğu hususunda hemfikir olunmuştur. Dünya sistemi içerinde kendisine yer edinmek isteyen Rusya, ticaret yollarına ve hammaddeye hâkim olma amacıyla –bir bakıma Edward Said'in "oryantalizm – sömürgecilik" söyleminin en güçlü uygulamalarını sergileyerek– Kafkasya'yı işgal etmiştir. Bizim tez çalışmamızda incelemek istediğimiz nokta Rusya'nın emperyal amaçları doğrultusunda Kafkasya'da gerçekleştirmiş olduğu istila hareketlerinin akademik oryantalizm ile olan ilişkisi olmuştur. Bu doğrultuda Rus Düşünce Sisteminin Doğu'ya bakışı ve Avrupa'dan ithal edilen akademik oryantalizm çalışmalarının Rus emperyal ilerleyişine olan katkısı incelenmiştir.
Seyahatnamelerin sosyal bilgiler dersi öğretiminde kullanımı
Tarih konuları, sosyal bilgiler içerisinde önemli bir yere ve işleve sahiptir. Seyahatnameler, hem tarihi belge olarak birinci elden kaynak olma özelliğine hem de edebi bir tür olma özelliğine sahiptirler. Ortaokul 5, 6 ve 7. sınıf öğrencilerinin sosyal bilgiler dersi çerçevesinde tarihi bir bilinç ve düşünce yapısına kavuşmaları bu dersin etkili ve verimli işlenmesi ile mümkündür. Seyahatnameler tarihî kanıtlardan bir belge veya canlı bir tanık niteliği taşırlar. Seyahatnamelerin bu özelliği bakımından sınıf ortamında kullanılması önemlidir. Bu çalışmada sosyal bilgiler öğretim programlarında seyahatnamelere ne ölçüde yer verildiği, kazanımların neler olduğu, seyahatnamelere yönelik hangi konuların bulunduğu ders kitaplarında seyahatnamelere ne kadar yer verildiği, tarih konularının öğretiminde kullanılabilecek yerli ve yabancı seyahatnamelerin neler olduğu ortaya konulmaya çalışılmaktadır. Araştırmada; Ruy Gonzales de Clajivo'nun Anadolu, Orta Asya ve Timur, Busbecq'in Türk Mektupları, Edmand de Amicis'in İstanbul, Bela Horvath'ın Anadolu 1913 adlı seyahatnameleri okunmuş, sosyal bilgiler dersi öğretiminde hangi kazanımlar doğrultusunda kullanılabileceği belirlenmeye çalışılmıştır. Araştırmanın çalışma alanında seçkisiz olmayan örnekleme grubundan amaçlı örnekleme yöntemi ile maksimum çeşitlilik örneklemesine göre seçilmiş 4 adet seyahatname okunmuştur. Ayrıca çalışma alanını 5, 6 ve 7. sınıf sosyal bilgiler dersi öğretim programında yer alan kazanımlar, sosyal bilgiler programı ve sosyal bilgiler ders kitapları oluşturmaktadır. Verilerin toplanmasında, sosyal bilgiler ders kitapları, sosyal bilgiler programı ile 4 adet seyahatname araştırmacı tarafından incelenecek seyahatnamelerin içeriği analiz edilecektir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması kullanılmış, elde edilen veriler doküman incelemesi yoluyla tespit edilmiştir. Araştırmanın kuramsal temelini açıklamak için sosyal bilgilerin anlamı, tanımı ve amacı belirtilmiştir. Sosyal bilgilerin tarihi gelişimi, seyahatnamelerin tanımı detaylı olarak araştırılmış ve açıklanmıştır. Araştırmada yararlanılan kaynaklar kaynakçada gösterilmiş ve araştırma tamamlanmıştır. Araştırmanın sonucunda 7. sınıf sosyal bilgiler öğretim programının Kültür ve Miras öğrenme alanında yer alan kazanım ile ilişkilendirildiği saptanmıştır. Ders kitabında yerli, yabancı seyyahlardan alıntılarla konunun işlendiği görülmektedir. Araştırmadan elde edilen sonuçlara bağlı olarak çeşitli önerilerde bulunulmuştur.
Evvel zaman içinde bir Kemalist: Falih Rıfkı Atay ve Erken Cumhuriyet Dönemine gelenek dışı bir yaklaşım
Focusing on the selected travel books and memoirs of the early Republican intellectual Falih Rıfkı Atay, this study illustrates an unconventional approach to the early Republican period. The travel books and memoirs in question have at least two types of importance in the scope of the study. Firstly, while Falih Rıfkı Atay operationalized travel books on behalf of finding the most appropriate model for Turkey's development, he also struggled to seek the ways in which "Turkish identity" can be defined. This argument questions the early claims that associated the author with being the sole, passive disseminator of fixed, pre-given Kemalist ideology. The memoirs and collected essays of the author, on the other hand, indicated the different interpretations and perceptions towards the republican regime in the eyes of ordinary people of the time. Secondly, his critique and unconventional thoughts on controversial issues like religion and women present a fertile area of study allowing for the rethinking of the established roles that the early Republican intellectuals have been affiliated with until recently.
Into the wild: Ottoman photographic excursions to Libya at the turn of the twentieth century
This study investigates the Ottoman center's conceptions and representations of the periphery, at the turn of the twentieth century as reflected in the representation of Libyan provinces of the empire. The main sources used in this study are the illustrated travelogues of two Ottoman officers posted to Libyan provinces. The first of these is Azmzâde Sadık El-Müeyyed's travelogue, published in 1896 and entitled "Travel in the Great Desert of Sahara," , about his travels in 1895. The second is Cami Baykurt's, "From Tripoli to the Great Desert of Sahara", which was published in 1910 and detailed his travels in 1906-1907. The theoretical framework of the study is orientalism and the Ottoman Empire's appropriation of orientalist discourse and practices. In its effort to be rigorously historical and contextual this study is based on a number of comparisons. Starting with comparing European colonial policies, concepts with Ottoman Empire's colonialist inspired policies and concepts adopted by the state in Libyan provinces and in the light of these comparisons the Ottoman officers' representations are compared with European orientalist discourse and representational conventions. The authors' renditions of Libya were related to the social and political context of the Libyan provinces in particular and the Ottoman Empire in general, thus their accounts give insights about these. The representations of the authors are also compared with each other, for their conceptions and representations do not monolithically reinforce the official imperial view, but also complicate it. The main argument of this study is that the representation of the Libyan provinces by these authors was inscribed in the orientalist discourse. Rather than challenging and opposing European orientalist constructs, the Ottoman authors ideological constructs about Libyan and peripheral subjects of the provinces were much more parallel to the former. However this does not mean that the Ottoman actors' representations were mere copies of European constructs. The Ottomans used the discursive and visual frameworks of orientalist representation, which was effective in the establishment of European colonial hegemony over the Orient, for their own purposes and agendas. In this way the Ottomans representations constitute an example of the complex process of the appropriation and multiplication of the orientalism in different contexts. The methodological discussions about the usefulness of photographs in further fracturing and complicating the eurocentric discourse of orientalism is central to the study.
Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nin sosyal bilgiler dersi öğretim programında yer alan tarih ile ilgili kazanımlar üzerinden incelenmesi
Bu araştırmanın amacı, ilkokul 4. sınıf ile ortaokul 5., 6. ve 7. sınıf sosyal bilgiler dersi öğretim programında yer alan tarih ile ilgili kazanımlar üzerinden Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nin incelenmesidir. Bu amacın gerçekleştirilmesi için nitel araştırma desenlerinden doküman incelemesi kullanılmıştır. Çalışmanın veri kaynağını Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesiyle ilkokul 4. sınıf ile ortaokul 5., 6. ve 7. sınıf sosyal bilgiler dersi öğretim programlarında yer alan tarih ile ilgili kazanımlar oluşturmaktadır. Araştırmacı tarafından öncelikle, Seyyah-ı Alem Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesi'nin aslına uygun çevirisi tercih edilmiştir. Seyahatname, ayrıntılı olarak okunmuş, muhtemel örnek olaylar belirlenmiştir. Tespit edilen örnek olaylar, aslına uygun olarak günümüz Türkçesine çevrilmiştir. Bu kapsamda, kazanımlar ve örnek olaylar tablolara dönüştürülmüştür. Ayrıca, ders sürecinde bir kazanım üzerinden örnek olaylar için uygulamaya dönük, her sınıf düzeyinde birer ders planı örneği hazırlanmıştır. Böylece, ders yapan öğretmenler tarafından sunulacak kazanımların, öğrenci dünyasında somut ve anlaşılır hale gelmesi amaçlanmıştır. 2018 yılında Milli Eğitim Bakanlığınca yenilenen sosyal bilgiler dersi öğretim programında yer alan, 13 öğrenme alanından tarih ile ilgili toplam 34 kazanım belirlenmiştir. Evliya Çelebi'nin 7.888 sayfadan oluşan Seyahatnamesi incelendiğinde, genel olarak 1.829 tane örnek olay tespit edilmiştir. Tespit edilen bu örnek olaylar, ilkokul 4. sınıf ile ortaokul 5., 6. ve 7. sınıf sosyal bilgiler dersi öğretim programlarında yer alan tarih ile ilgili kazanımlarla eşleştirilmiştir. Yapılan eşleştirmede, 446 örnek olayın kazanımlara karşılık geldiği görülmüştür. Belirlenen kazanımlar ile tespit edilen örnek olaylar eşleştirildiğinde; bazı kazanımlara karşılık gelen çok sayıda örnek olay olduğu, bazı kazanımlara karşılık gelen örnek olay sayısının ise az olduğu görülmüştür. Sosyal bilgiler dersi öğretim programındaki kazanımların somutlaştırılması amacıyla, Seyahatnameden tespit edilen örnek olayların uygun olduğu söylenebilir. Seyahatnamede yer alan örnek olayların; öğrencilerin derslerde daha etkin hale gelmesi, empati yapması, eleştirel düşünmesi, karşılaştırma yapması, geçmiş ile günümüz arasında bağ kurması, kendini ifade etmesi, öğrenme ortamlarının oluşturulması için önemli olduğu, derslerde etkin ve verimli bir şekilde kullanılabileceği sonucuna ulaşılmıştır. Seyahatnamede yer alan hikâye ve örnek olay zenginliği dikkate alındığında, diğer dersler için de bu tür çalışmaların yapılması önerilebilir. Anahtar Kelimeler: Evliya Çelebi, Seyahatname, sosyal bilgiler dersi eğitimi, tarih öğretimi, örnek olay.
Kayserili kâtip: Yazıcı Murtaza'nın el yazmalarında tabiat, toplum ve imparatorluk
This thesis examines how a mid-level Kayserite clerk from the early eighteenth century described and evaluated the urban and rural communities in the Ottoman lands. A versatile man from the village of Gesi in Kayseri, Yazıcı Murtaza worked as a clerk (yazıcı), farmer, teacher, and muezzin and traveled widely across the Ottoman lands, reaching as far as Basra in the East and Albania in the West. He also produced two volumes of manuscripts, one containing his travelogue and the other his poems, but both of which provide rich observations about his universe. This thesis analyzes and contextualizes this rich material in dialogue with other contemporary sources and secondary literature on Ottoman urban and environmental history. By reconstructing how a modest clerk from Central Anatolia viewed the world around him, this study also adds a hitherto neglected perspective to the existing scholarship on the early eighteenth-century Ottoman Empire, which has so far focused mainly on the worldviews of Istanbulite elites and, to a more limited extent, denizens of major Arab towns like Damascus.