Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde yol kesen haramiler ve devletlü eşkıyalar

Evliya Çelebi, yaklaşık yarım asır yaptığı seyahatlerle Osmanlı coğrafyasını baştan başa dolaşmış, gezip gördüğü yerleri her boyutuyla kaleme almış dünyanın en büyük seyyahlardan biridir. Seyahatname'de şehir anlatılarından tarihi vakalara, meşhur şahıslardan sıradan insanlara, inançlardan antropolojik kültüre kadar hemen her konuya yer vermiş, kendine has bir üslubuyla okuyucusuna aktarmıştır. Evliya Çelebi'nin hayat akışı ve seyahat macerasına paralel olarak aktardığı önemli başlıklardan biri de Osmanlı ülkesindeki siyasi ve sosyal krizler ve bu bağlamda harami, eşkıya ve celali hikayeleridir. Evliya'nın söz konusu başlıklarda tanık olduğu veya dinlediği olayları anlatırken aynı zamanda 17. yüzyıl Osmanlı tarihinin en önemli konularından biri olan eşkıyalıkla ilgili aşağıdan tarih yazmaya olanak tanıyan farklı bir perspektif sunmuş ve zengin bilgiler bırakmıştır. Bu araştırma da Evliya Çelebi'nin sunduğu bu zengin birikimden istifade ederek hazırlanmıştır. Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde Yol Kesen Haramiler ve Devletlü Eşkıyalar tezinin birinci bölümünde eşkıyalığın sebepleri, ekonomik ve sosyal etkileri ve devletin eşkıyaları cezalandırma yöntemleri açıklanmıştır. İkinci bölümde Evliya'nın aktardığı hikayeleri üzerinden eşkıyaların faaliyet gösterdiği mekanları, silahları, kıyafetleri, taktikleri, reaya eşkıya ilişkileri, eşkıyalara karşı alınan tedbirler değerlendirilmiştir. Elde edilen sonuçlar literatürdeki bilgilerle karşılaştırılmıştır. Üçüncü bölümde ise Evliya Çelebi'nin daha çok tanıklığına istinaden okuyucusuyla paylaştığı isyan etmiş paşalar ve büyük eşkıya liderleriyle ilgili bilgiler tahlil edilmiştir. Ayrıca Evliya Çelebi'nin isyan hikayelerine bakış açısı değerlendirilmiştir.