Evliyâ'nın sesi padişahın gölgesi: Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi'nde kurmaca

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi'nde geçen kimi tarihî olayların "hatalı" veya "uydurma" bilgiler içerdiği şeklindeki görüşlere karşı, bu tezde Seyahatnâme'nin kurmaca anlatılar sunduğu ve bu anlatıların bilinçli bir teknik ve yöntemle oluşturulduğu öne sürülmektedir. Bu çalışmada Evliyâ Çelebi'nin Osmanlı padişahlarına dair anlatıları, tarihî arka plan üzerinde durularak ve yakın okuma tekniği ile incelenmiştir. Seyahatnâme'nin sıkça başvurduğu kaynak olan Peçevî Tarihî başta olmak üzere döneme ışık tutan diğer kaynaklardan faydalanarak yapılan araştırmada Evliyâ'nın kimi tarihî olayları "olmasını istediği" şekilde kurguladığı görülmüştür. Eserde Bektaşî, Mevlevî, Gülşenî, Melamî tarikatı başta olmak üzere Evliyâ'nın keramet sahibi olduğunu düşündüğü velîler ile Saray otoritesi arasındaki ilişkilerden, selâtin camisi inşa âdâbına kadar birçok konuda "ideal" Osmanlı padişah imgesi çizilmektedir. Seyahatnâme'de bu imgeye uymayan padişah davranışlarının kurmaca anlatılar aracılığıyla "düzeltildiği" veya eleştirildiği örneklere rastlanmıştır. Seyahatnâme'nin on cilde yayılan padişah anlatılarında bütünlük ve tutarlılık olduğu; ancak metinlerin yer aldığı bağlama göre değişiklikler, eklemeler yapıldığı tespit edilmiştir. Evliyâ bir tür gölge oyunu oynatıcısı gibi metnine kimi, ne zaman ve nasıl yansıtacağına dair yaptığı seçimlerle ve kattığı ayrıntılarla tek boyutlu Karagöz perdesini çok boyutlu bir eser olan Seyahatnâme'ye çevirmiştir. Aanahtar sözcükler: Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, kurmaca, Osmanlı Padişahları,gölge oyunu, Peçevî Tarihi, tarikat