Fen ve teknoloji öğretmenlerinin mesleki tükenmişliğini etkileyen değişkenlerin yapay sinir ağı ile öngörüsü (Zonguldak ili örneği)

Öğretmenlik mesleği kendisinden beklenilen görevler bakımından önemli sorumlulukları olan ve beklenti düzeyi yüksek olan bir meslektir. Bu durum mesleğini icra ederken öğretmenlerin stres ve baskı altında olmalarına neden olabilir. Bu öğretmenlerin zamanla tükenmişlik yaşamaları kaçınılmaz olacaktır. Yapılan bu çalışmayla öğretmenlerin gelişmesinde, işe motive olmasında ve eğitimdeki kalitede rol oynayan mesleki tükenmişliği etkileyen değişkenler yapay sinir ağı ile öngörülmüş, incelenmiş ve bu değişkenler arasındaki ilişkiler ortaya çıkarılmıştır. Araştırma, Zonguldak ilindeki 51 fen ve teknoloji öğretmeniyle gerçekleştirilmiştir.Bu çalışmada karma yöntem araştırması kullanılmıştır. Araştırmanın nicel boyutunda tarama (survey) modeli, nitel boyutunda ise durum çalışması kullanılmıştır. Araştırmada veri toplama araçları olarak Maslach (1981) tarafından geliştirilen ve Çam (1991, 1992) tarafından Türkçe'ye uyarlanan "Maslach Tükenmişlik Ölçeği"; Kaya, Polat ve Karamüftüoğlu (2012) tarafından geliştirilen "Fen ve Teknoloji Öğretimine Yönelik Öz-Yeterlik Ölçeği"; Tschannen-Moran ve Woolfolk-Hoy (2001) tarafından geliştirilen ve Baloğlu ve Karadağ (2008) tarafından Türkçe'ye uyarlanan "Ohio Öğretmen Yetkinlik Ölçeği" ve "Kişisel Bilgi Formu" kullanılmıştır. Nitel verileri toplamak için araştırıcı tarafından geliştirilen ve Fleiss Kappa katsayısıyla (κ) kapsam geçerliği çalışması yapılmış olan "Fen ve Teknoloji Öğretmenlerinin Mesleki Tükenmişliği Görüşme Formu (κ =0,68)" ve "Fen ve Teknoloji Öğretmenlerinin Fen ve Teknoloji Dersine Yönelik Öz-yeterlik Görüşme Formu (κ =0,59)" kullanılmıştır. Nicel verilerin çözümlenmesinde SPSS ve MATLAB paket programları kullanılmıştır. Nicel verilere parametrik testlerdenbağımsız gruplarda t-testi, tek faktörlü varyans analizi (ANOVA) , basit korelasyon ve çoklu doğrusal regresyon uygulanmıştır. Öz-yeterlik, yetkinlik değişkenlerinin ve mesleki tükenmişliğin alt boyutlarının mesleki tükenmişliği açıklama derecesini bulmak ve araştırmanın konusuyla ilgili kestirimler yapabilmek için araştırmadan elde edilen verilere yapay sinir ağı uygulanmıştır. Bunun için MATLABpaket programı kullanılmıştır. Mesleki tükenmişlik ve öz-yeterlik anketlerindeki soruları daha derinlemesine incelemek ve öğretmenlerin görüşlerini almak amacıyla nitel verilere içerik analizi yapılmıştır. Araştırma sonuçlarına göre; fen ve teknoloji öğretmenlerinin cinsiyetleri, çocuk sahibi olma durumu, medeni durum, çalışma ortamından memnuniyet durumu, ders yükünün (haftalık ders saati) ağırlığı, meslektaşlarının destek olup olmama durumu, aylık gelirin yeterlilik durumu mesleki tükenmişlik, öz-yeterlik ve yetkinlik üzerinde etkili değildir. Emekli olmak isteyen öğretmenlerin mesleki tükenmişlik (duygusal tükenme alt boyutu) puan ortalamaları, emekli olmak istemeyen öğretmenlerinkinden anlamlı bir farkla daha yüksek; ancak performansa güven puan ortalamaları ise anlamlı bir farkla daha düşük bulunmuştur. Hafta sonu tatilini iple çeken öğretmenlerin mesleki tükenmişlik (duygusal tükenme alt boyutu) puan ortalamaları, hafta sonu tatilini iple çekmeyen öğretmenlerinkinden anlamlı bir farkla daha yüksek bulunmuştur. Mevcut eğitim sisteminden memnun olan öğretmenlerin mesleki tükenmişlik (duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarı alt boyutları) ve laboratuvar bilgisine güven puan ortalamaları, mevcut eğitim sisteminden memnun olmayan öğretmenlerinkinden anlamlı bir farkla daha düşüktür. Mesleki geleceğini iyimser olarak düşünen öğretmenlerin mesleki tükenmişlik (duygusal tükenme alt boyutu) puan ortalamaları, mesleki geleceğini kötümser olarak düşünen öğretmenlerinkinden anlamlı bir farkla daha düşüktür. Fen ve teknoloji öğretmenlerinin kıdemlerinin ve mesleki geleceğe ilişkin düşüncelerinin mesleki tükenmişlik üzerinde etkisi yoktur. Ancak öğretmenlik mesleğini seçme nedenleri mesleki tükenmişlik üzerinde etkili bulunmuştur. Performansa güven ve yetkinlik ile mesleki tükenmişlik arasında anlamlı ilişkiler bulunmuştur. Laboratuvar bilgisine güven ve alan bilgisine güven ile mesleki tükenmişlik arasında ise anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. Yapay sinir ağı ile "duygusal tükenme", "kişisel başarı", "duyarsızlaşma" ve "yetkinlik" faktörlerinin kestirimi olmak üzere dört kestirim çalışması yapılmıştır ve yapay sinir ağının girdilerine karşılık ürettiği bazı kestirimler, kabul edilir hata oranıyla, gerçek çıktı değerlerine yaklaşmıştır. Yapay sinir ağı ile regresyon analizi sonuçları karşılaştırıldığında; "duygusal tükenme" için ağın performansının yaklaşık %40 ve regresyon performansının yaklaşık %30; "duyarsızlaşma" için ağın performansının yaklaşık %20 ve regresyon performansının yaklaşık %38; "kişisel başarı" için ağın performansının yaklaşık %50 ve regresyon performansının yaklaşık %29; "yetkinlik" için ağın performansının yaklaşık %80 ve regresyon performansının yaklaşık %58 olduğu görülür. Araştırmanın sonuçlarına göre mesleki tükenmişliği etkileyen değişkenleri belirlemek ve mesleki tükenmişliği kestirebilmek için yapay sinir ağı güvenli bir şekilde kullanılabilir. Bu çalışma sayesinde başta öğretmenler olmak üzere, öğrencileri, okulu, eğitim sistemini ve tüm toplumu ilgilendiren bir konu olan mesleki tükenmişlik üzerine öz-yeterlik ve öğretmen yetkinliği değişkenlerinin etkisi incelenmiştir. Ayrıca insan faktörünün içinde yer aldığı mesleki tükenmişlik konusunun yapay sinir ağı ile denemesi yapılmış ve bunun güvenli bir şekilde kullanılabileceği sonucuna ulaşılmıştır. Bu bağlamda eğitim alanındaki araştırma verilerinin çözümlenmesine yeni bir bakış açısı kazandırılmıştır.