Frig tipi fibulalar: Tanım, tipoloji, kronoloji

Günümüz çengelli iğneleri ile benzer işlevlerde kullanıma yönelik olarak üretilen ve İÖ 2. binyılın son çeyreği itibariyle ortaya çıktığı düşünülen fibulalar, birçok toplum tarafından üretilmiş ve kullanılmıştır. Kullanım alanının daha çok giysilerle bağlantılı olduğu düşünülse de fibulalara salt materyal olarak değil aynı zamanda dinsel amaçlar ve soyut anlamlar barındıran bir nesne olarak da rastlanmaktadır. Bu bağlamda Yakındoğu ya da Balkanlar orijinli olduğu düşünülen fibulalar, Anadolu'da ilk olarak Frigler tarafından üretilmiştir. Blinkenberg'in Küçük Asya tipi olarak tanımladığı ve Grup XII başlığı altında değerlendirdiği fibulalar sonraki kapsamlı tipolojik değerlendirmeler sonucunda doğrudan Frig tipi fibulalar olarak anılmaya başlanmıştır. Frig tipi fibulalar yapılan son tipolojik sınıflandırmalar ile güncel çalışmalar çalışma kapsamında bir arada değerlendirilmiştir. Bilinen son ve en kapsamlı çalışma E. Caner tarafından oluşturulmuş ve fibulaların yerleştirildiği sınıflandırmada benzer tiplerin birbirinden ayrı bir şekilde değerlendirilmesi sonucunda birbiriyle ilişkili bazı tipler arasında kronolojik bir sorun ortaya çıkmıştır. Bu sebeple ele alınan son tipolojik değerlendirmenin günümüzden oldukça eskide kalmasının yanı sıra kronolojik verilerde ortaya çıkan sorunlar göz önünde bulundurularak, halihazırda bilinen fibulalar ile yakın zamana değin ele geçen diğer örnekler ve sürdürülen kazı çalışmalarıyla birlikte bulunabileceği düşünülen yeni örneklerin değerlendirilebilmesi amacıyla çalışma kapsamında günümüze uygun bir sınıflandırma önerisi getirilmiştir. Frig tipi fibulaların, çalışmalarda genellikle tipolojik ve kronolojik olarak değerlendirilmiş olması sebebiyle fibulalar üzerinde görülen süsleme unsurlarının tanımlandığı bazı kavramlar gözden geçirilmiştir. Yapılan incelemeler sonucunda Frig tipi fibulalar ve süsleme geleneğinin basit kavramlar ile tanımlanarak sınırlandırılamayacağı, karakteristik özellik olarak bilinen iğne tutamak plakaları ile süsleme unsurları arasındaki kombinasyonunun oluşturduğu sembolik ve anikonik yansımalar tespit edilerek Frig tip fibulaların tanımlanması adına bazı yeni yaklaşımlar üzerine değerlendirmeler yapılmıştır. Belirli bölümleriyle Matar-Kybele ikonografisi taşıdığı düşünülen Frig tipi fibulaların, söz konusu düşüncelere bağlı olarak yapılan yeni değerlendirmeler sonucunda yalnızca belirli bölümleriyle değil fibulanın bütünüyle ana tanrıça inancının sembolizmini yansıtır nitelikte bir nesne olduğu sonucuna varılmıştır. Bilinen tüm fibula tipleri içerisinde en yaygın kullanılan örneklerin Frig tipi fibulalara ait olduğu ve oldukça geniş bir yayılım alanı içerisinde tespit edildiği bilinmektedir. Bu bağlamda İÖ 8. yüzyıl sonlarında Batı Anadolu'ya, İÖ 7. yüzyıl ve sonrasında Ege Adaları ile Yunanistan'a değin ulaştığı görülen Frig tipi fibulaların ele geçen örnekleri, bulunduğu merkezlere ve buluntu noktalarına bağlı olarak incelenmiştir. İncelemenin sonuçları kapsamında Friglerin batı dünyası ile olan ilişkisinin hangi koşullara bağlı olarak geliştiği ve ne tür bir etkileşimin sağlandığı fibulalar ekseninde değerlendirilmiştir. ANAHTAR SÖZCÜKLER: Frig, Fibula, Tipoloji, Terminoloji, Tipoloji.