Gazâlî, Fahreddin Râzî ve İbn Haldûn düşüncesinde felsefe-bilim

Klasik bilim tarihi okumaları bilimi tek ve evrensel bir yapıda gördüğünden bilim ve düşünce tarihini de tek bir bilim anlayışı üzerinden araştırmıştır. Ancak böyle bir araştırma, Modern Bilim dışında kalan bilim anlayışlarının varlığını yadsır ve araştırma olanağı sunmaz. Klasik tarih yazımının zaman içinde sorgulanmasıyla, bilimin de onu gerçekleştiren bilim adamlarından bağımsız bir gerçekliğe sahip olmadığı aksine bilimin "bilim adamlarının üzerinde uylaştıkları düşünce yapıları" olarak görülmesi gerektiği fikri ağırlık kazandı. Tez, bilim tarihine böyle bir uylaşım temelinden bakarak Gazâlî, Fahreddin Râzî ve İbn Haldûn'un kendi dönemlerinin felsefe-bilim geleneğinin temsilcileri olduklarını göstermeyi amaçlar. Bunun için Teoman Duralı'nın Türkçeye kazandırdığı "felsefe-bilim" kavramsallaştırmasından yararlanılmıştır. Üç ana bölümden oluşan tezin birinci bölümünde, böyle bir geleneğin imkânı ve diğer felsefe-bilim geleneklerinden nasıl ayırt edilebileceği araştırılmıştır. İkinci bölümde geleneğin iki kurucu düşünürü olarak ele alınan Gazâlî ve Fahreddin Râzî'nin epistemolojileri; bilen, bilinen ve bilgi kabulleri ekseninde incelenmiştir. Üçüncü bölümde ise elde edilen verilerin nasıl bir felsefe-bilim sistemi sunduğu resmedilmiş ve bunun İbn Haldûn epistemolojisi ve Umran İlmi ile olan bağlantıları incelenmiştir. İncelemenin sonuçları göstermektedir ki, Gazâlî ve Fahreddin Râzî kendi dönemlerinin bilim anlayışının üst teorisini kuran düşünürlerdir. Onlar insan, varlık ve bilgiye ortak kabuller çerçevesinden bakmaktadır. Bu geleneğin bir takipçisi olan İbn Haldun da onların felsefe-bilim sisteminden yararlanmış ve Umran İlmi'nin ortaya çıkışında geleneğin bilgi kuramı etkili bir rol oynamıştır.