Silk workers in the late Ottoman Empire: gender, labor and collective struggle in Bursa's filatures

Bu çalışma, Bursa'daki ipek endüstrisinin geçirdiği kapitalist dönüşümü işçilerin perspektifinden ele almaktadır. Osmanlı ekonomisi on dokuzuncu yüzyılda dünya ekonomisine entegre olurken, esnaf dükkanlarında ve bağımsız el tezgahlarında gerçekleştirilen ipek kumaş üretimi geriledi. Avrupa'daki ipek fabrikalarından gelen ham ipek ipliği talebini karşılamak üzere, Osmanlı vatandaşlarından ve yabancılardan oluşan girişimciler ipek imalat merkezlerinde pek çok ham ipek ipliği üretim tesisi (filatür) kurdular. Emek maliyetlerini düşürmek için, bu filatürlerde şehirlerdeki kalifiye erkek zanaatkarlar yerine kırsal bölgelerden genç kız ve kadınlar istihdam edildi. Bu çalışma, daha önce açığa çıkarılmamış arşiv malzemeleri de dahil olmak üzere birincil kaynaklardan yararlanarak, yüz yıllardır ipek imalatı ve ticaretinin merkezi olmuş Bursa'daki filatür işçilerinin deneyimlerine, çalışma koşullarına ve yürüttükleri kolektif mücadeleye ışık tutmaktadır. Şehrin ipek sektöründe 1880'lerden sonra gerçekleşen üretim patlamasının altında kadın emeğinin piyasadaki değerini düşüren toplumsal cinsiyet normlarının yattığını öne sürmektedir. Osmanlı'da kadınların çeyizlerine lüks eşyalar almak için filatürlerde çalışmaya başladıkları savına karşı çıkmakta, sermaye sahiplerinin perspektifini yansıtan bu savın düşük ücretler ve kötü çalışma koşullarını meşrulaştırma işlevi gördüğünü göstermektedir. Toplumsal cinsiyet ideolojileri Bursa'nın ham ipek üretim sektöründe yalnız baskı ve sömürü aracı değil aynı zamanda direniş aracı olmuştur. İşçiler 1910?da ipek fabrikalarında düzenledikleri grev sırasında, kadınlıkla ilgili belli toplumsal kabulleri harekete geçirerek yerel halkın ve otoritelerin desteğini kazanmıştır. Son olarak, bu çalışma işçi hareketine dair yerel ve merkezi otoriteler arasında açığa çıkan görüş ayrılığını analiz etmekte ve Osmanlı Devleti'nin işçiler ile işverenler arasındaki mücadelenin dışında, tarafsız bir birim olmadığını, aksine bu mücadelenin zeminlerinden biri olduğunu öne sürmektedir. Keywords: Osmanlı İmparatorluğu, Bursa, ipek sanayii, işçi hareketleri, toplumsal cinsiyet