Gelenek ve modernlik arasında bir Osmanlı şehri: 17. yüzyılın ilk yarısında Trabzon'da siyaset

?Klasik? dönem sonrası Osmanlı İmparatorluğunda meydana gelen değişimlere bir eyâlet merkezinden bakmayı deneyen bu tez, şehirlerin sosyo-politik tarihlerinin yazılması gerektiği noktasından hareket etmektedir. Bu nedenle, öncelikle Osmanlı geleneksel siyaset düşüncesinin anlaşılmasında önemli bir eser olan Kınalızâde Ali Çelebi'nin Ahlâk-ı Âlâî'si kullanılarak geleneğin kodları ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda, şehir ve siyaset arasındaki bağlantı noktalarının yakalanmaya çalışılması, ortaya iki kavram çıkarmıştır. Öncelikle ?temeddün? denilen düşünüş biçimi, geleneğin anlaşılmasında en önemli kavram olarak belirmiştir. Nihâî noktası ?sahib-i devlet? olarak hükümdarın gerekliliği olan temeddünde yaşanan her türlü değişim ise hükümdarın meşruiyetini sorunlu hale getirmektedir. Bu ise, bir başka kavram olan ?devlet?i gündeme almayı gerektirmiştir. Geleneksel anlamda sıkıca hükümdara bağlı olan kavram, bugünkü anlamından da anlaşılacağı üzere gittikçe gayr-ı şahsî bir karakter kazanmıştır. Böylece geleneği ve moderniteye doğru olan süreci anlamak için iki önemli kavram belirmiştir. I. Bölümünde söz konusu kavramların derinlemesine bir analizi yapılmaya çalışılmıştır. Bu şekilde öncelikle zaman tutarsızlıklarından kurtulmak, akabinde de Osmanlı İmparatorluğunu aslî bağlamına oturtmak hedeflenmiştir. Bu noktada, Osmanlı İmparatorluğu'nda hukuk ve siyaset arasında mevcut olan sıkı bağlar nedeniyle, bir eyâlet merkezinde siyasetin somut görünümlerinin ortaya konulabileceği bir kaynak grubu belirlenmiştir. Hemen her türlü belgeyi barındıran şer`iye sicilleri, bu iş için en uygun kaynağı teşkil etmiştir. II. Bölümde, temeddün kavramı geleneksel mekânın anlamlandırılması için kullanılarak, Trabzon'un geleneksel yapısı ortaya konulmaya çalışılmıştır. III. Bölümde ise devlet kavramı ışığında geleneksel yapıda meydana gelen değişimler irdelenmiştir. Bunun için hükümdarın meşruiyeti eksen kabul edilerek, şehir ve hükümdar arasındaki bağlantının 17. yüzyılın ilk yarısındaki durumu irdelenmiştir. Böylece Trabzon'un sosyo-politik tarihi belli oranda ortaya konulmaya çalışılmıştır.