La gentrification rurale: Le cas d'Assos, Çanakkale

Bu tez Assos (Çanakkale)'deki soylulaştırma pratiklerini incelemektedir. Bunu yaparken ekonomik, politik ve sosyal faktörleri, aktörleri (soylulaştırıcılar, yerel nüfus, emlak piyasasındaki sermaye ve devlet) ve soylulaştırmanın bu aktörlere ve Assos'a nasıl ekonomik, sosyal ve mekansal etkileri olduğunu göz önünde bulundurmuştur. Türkiye'nin Ege bölgesinin kuzeyinde turistik bir köy olan Assos, son yıllarda önemli bir değişim geçirmiştir. Son yirmi yıldır, Assos'un eski evleri, büyük şehirlerde yaşayan öncü bir soylulaştırıcı grup tarafından satın alınarak restore edilmiş, böylece köyün çehresi ve sosyo-ekonomik profili değişmiştir. Bu olay, komşu olan ancak sosyal, ekonomik veya kültürel açıdan hiç benzer olmayan iki farklı grubu bir araya getirmiştir. Bu iki grubun kültürel ve sosyal farklılıklarını vurgulayan bu çalışma, iki farklı yerleşimi bu iki grup arasındaki ilişkilere ve çatışmalara odaklanarak, mekansal ayrışma bağlamında ele almayı amaçlamaktadır. Bu tezde araştırma sorularının yanıtlarını bulmak için derinlemesine yarı yapılandırılmış görüşmeler ve katılımcı gözlem gibi nitel yöntemler kullanılmıştır. Soylulaştırıcılarla, yerel halkla, yerel nüfusa ait bir emlakçıyla ve iki yerel yönetim yetkilisiyle görüşülmüştür. 1970'li yıllarda krizi aşma çabalarının ekonomik ve siyasi yapıda değişiklikler yarattığı görülmektedir. Keynesçi ekonomiden, (Fordist üretim ve refah devleti politikaları) esnek, rekabetçi bir yapıya ve devlet müdahalesinden "özgür" bir piyasaya geçiş gözlemlenmiştir. Bu yeni piyasa yapısı sanayisizleşme, üçüncül sektörün gelişimi ve yeni beyaz yakalı işlerin yaygınlaşması gibi süreçleri beraberinde getirmiştir. Neoliberal çağın ekonomik ve politik yeniden yapılanma süreci, kentsel mekâna yeni roller ve anlamlar yüklemiştir. Kentin yeniden inşası, kent politikalarının ana konusu olmaya başlamıştır ve büyük ölçekli inşaat projeleri ortaya çıkmıştır. Neoliberal politikalarla müdahale eden yeni kentsel alanlar arasında, elit tüketim için özelleşmiş alanlar, yabancı yatırımı çekmek için büyük ölçekli mega projeler, şehrin dokusundan ayrılmış kapalı konut alanları, soylulaştırma projeleri ve sosyo-mekansal kutuplaşmanın görüldüğü mekanlar vardır. Dolayısıyla soylulaştırma süreci, Bu tez Assos (Çanakkale)'deki soylulaştırma pratiklerini incelemektedir. Bunu yaparken ekonomik, politik ve sosyal faktörleri, aktörleri (soylulaştırıcılar, yerel nüfus, emlak piyasasındaki sermaye ve devlet) ve soylulaştırmanın bu aktörlere ve Assos'a nasıl ekonomik, sosyal ve mekansal etkileri olduğunu göz önünde bulundurmuştur. Türkiye'nin Ege bölgesinin kuzeyinde turistik bir köy olan Assos, son yıllarda önemli bir değişim geçirmiştir. Son yirmi yıldır, Assos'un eski evleri, büyük şehirlerde yaşayan öncü bir soylulaştırıcı grup tarafından satın alınarak restore edilmiş, böylece köyün çehresi ve sosyo-ekonomik profili değişmiştir. Bu olay, komşu olan ancak sosyal, ekonomik veya kültürel açıdan hiç benzer olmayan iki farklı grubu bir araya getirmiştir. Bu iki grubun kültürel ve sosyal farklılıklarını vurgulayan bu çalışma, iki farklı yerleşimi bu iki grup arasındaki ilişkilere ve çatışmalara odaklanarak, mekansal ayrışma bağlamında ele almayı amaçlamaktadır. Bu tezde araştırma sorularının yanıtlarını bulmak için derinlemesine yarı yapılandırılmış görüşmeler ve katılımcı gözlem gibi nitel yöntemler kullanılmıştır. Soylulaştırıcılarla, yerel halkla, yerel nüfusa ait bir emlakçıyla ve iki yerel yönetim yetkilisiyle görüşülmüştür. 1970'li yıllarda krizi aşma çabalarının ekonomik ve siyasi yapıda değişiklikler yarattığı görülmektedir. Keynesçi ekonomiden, (Fordist üretim ve refah devleti politikaları) esnek, rekabetçi bir yapıya ve devlet müdahalesinden "özgür" bir piyasaya geçiş gözlemlenmiştir. Bu yeni piyasa yapısı sanayisizleşme, üçüncül sektörün gelişimi ve yeni beyaz yakalı işlerin yaygınlaşması gibi süreçleri beraberinde getirmiştir. Neoliberal çağın ekonomik ve politik yeniden yapılanma süreci, kentsel mekâna yeni roller ve anlamlar yüklemiştir. Kentin yeniden inşası, kent politikalarının ana konusu olmaya başlamıştır ve büyük ölçekli inşaat projeleri ortaya çıkmıştır. Neoliberal politikalarla müdahale eden yeni kentsel alanlar arasında, elit tüketim için özelleşmiş alanlar, yabancı yatırımı çekmek için büyük ölçekli mega projeler, şehrin dokusundan ayrılmış kapalı konut alanları, soylulaştırma projeleri ve sosyo-mekansal kutuplaşmanın görüldüğü mekanlar vardır. Dolayısıyla soylulaştırma süreci, soylulaştırma sürecini Chicago Okulu'na ait insan ekolojisine yönelik yaklaşımların yanı sıra tamamen ekolojide inceleme eğilimindedir. Ekolojik yaklaşım, bir mahalle içindeki değişimin, çevrenin seçici, dağıtıcı ve uzlaştırıcı güçleri ile doğal bir süreç olduğunu savunur. Soylulaştırmanın politik-ekonomik açıklamaları ise esas olarak kapitalist yeniden yapılanma süreci ile kentsel alan arasındaki yakın ilişkiyi vurgular. Soylulaştırma, kapitalist yeniden yapılanma süreçlerinden kaynaklanan bir kentsel yeniden yapılanma örneği olarak ortaya çıkmıştır. Soylulaştırmaya politik-ekonomik yaklaşımlar temelde iki rakip kuramsal açıklama etrafında toplanmıştır. Bir yanda ekonomik yaklaşım olarak adlandırdığımız "üretim" in (veya arzın) öneminin altını çizen, diğer yanda ise sosyo-kültürel yaklaşım dediğimiz "tüketim" (veya talep) yönünü vurgulayan kavramsallaştırmalar vardır. Ekonomik yaklaşım yapı, sermaye, üretim, arz gibi kavramları vurgularken, sosyokültürel yaklaşım aktöre, kültüre, tüketime ve talebe öncelik verir. Ekonomik yaklaşım, zaman içinde soylulaştırmaya neden olacak yatırım sürecini (ve yatırım yokluğunu) vurgulamaktadır. Bunun aksine, sosyo-kültürel görüş, finansal sermaye hareketlerinden çok nüfus hareketlerinin önemini vurgulamaktadır. Ekonomik ve sosyo-kültürel açıklamalar karşıt iki kavramsallaştırma gibi görünse de bazı soylulaştırma çalışmalarında daha çok tamamlayıcı iki yaklaşım olarak görülmektedir. Buna göre, kırsal soylulaştırmayı analiz etmek için, kültürel ve ekonomik boyutları birleştiren bir yaklaşım kavramı daha verimli kılabilir. Bu tezde de bu yaklaşım benimsenmiştir. Bireylerin tercihleri ve talepleri, kapitalist ilişkiler gibi politik-ekonomik yapısal güçler tarafından şekillendirilir. Sermaye yatırım sürecinin şehrin merkezi mahallelerine olan talebi artırdığını varsaymakla beraber soylulaştırma sürecini şekillendirmede bireysel ajanların yaşam tarzı tercihleri ve tüketim talepleri göz ardı edilmemiştir. Bu araştırmada Assos'taki değişim bu çerçevede incelenmiştir. Büyükşehir bölgelerinden gelen ve daha yüksek gelir ve eğitim düzeyine sahip insanların köy merkezine (Yukarı Mahalle) gelip yerleşmesinden bu yana Assos'ta kırsal soylulaştırmaya dair kanıtlara tanıklık edilebilir. Bu süreci fiziksel çevrenin iyileştirilmesi ve yerel nüfusun yer değiştirmesi izler. Daha ayrıcalıklı sınıflardan gelen grup, Assos'taki taş evleri satın alıp restore etmeye başladı ve butik oteller, restoranlar, mağazalar ve kafeler açmaya başladılar. Bu değişiklikler daha fazla soylulaştırıcıyı ve diğer turizm yatırımcılarını cezbetti. Öyle ki, butik otellerin ve diğer turistik tesislerin sayısı her yıl artmaya devam ediyor. Bu süreci, Assos'u arkeolojik sit alanı ilan eden devlet tarafından alınan birtakım kararlar da kolaylaştırmıştır. Bu kararlar ile Assos sakinlerinin inşaat pratiği tamamen değişmiştir. Bundan sonra inşaatları uzun ve pahalı bürokratik sürece katlanmaları gereken yönetmeliklere göre inşa etmeleri gerekmektedir. Böylece zamanla Assos köylüleri evlerini soylulaştırıcılara satmıştır ve bu köyün sosyal ve mekansal yapısını değiştirmiştir. Assos'ta meydana gelen bu değişim, aslında Türkiye'de ve dünyada meydana gelen daha büyük bir dönüşümün sadece bir örneğidir: şehirden kırlara göç. Assos'taki soylulaştırma sürecinin ana faktörlerinden biri, üretim tarzındaki değişimdir. Merkezi ve yerel yönetimin politika ve projeleri ile özel turizm aktörlerinin bireysel girişimleri nedeniyle yerel ekonominin tarımdan turizme geçişi gözlemlenmiştir. 1980'lerde küçük ölçekte başlayan turizm, giderek temel ekonomik faaliyet haline gelmiştir. Soylulaştırıcıların gelişinden bu yana, özellikle son yirmi yılda, turizm tekeli el değiştirmiştir ve yeni gelenler Assos'ta turizm sektöründe daha baskın ve daha güçlü olan grup olmuşlardır. Günümüzde yerel halkın sergi adını verdikleri ve yerel ürünlerle beraber magnet, takı gibi ürünlerin de satışını gerçekleştirdikleri daha çok küçük çaplı turizm olarak adlandırabileceğimiz işletmeleri bulunmaktadır. Bunun yanı sıra soylulaştırıcılar turizm yatırımlarını daha çok butik otel şeklinde yapmaktadırlar. Assos'taki soylulaştırma sürecinde ana aktörler soylulaştırıcılar, yerel halk ve devlettir. Yaşam tarzı (lifestyle) göçmenleri olan soylulaştırıcıların göçünün, yoğun ve kaotik şehir hayatından kaçma ve küçük, nispeten sakin bir köye sığınma arzusundan kaynaklandığı görülmektedir. Yöre halkı, yani Assos'un köylüleri ise, antik köyün eteklerinde yaşamaya itilmiştir. Assos'taki soylulaştırma sürecinin etkilerine gelecek olursak, ekonomik, sosyal ve mekansal etkilerden bahsetmemiz gerekir. Diğer soylulaştırma örneklerinde de gözlemlediği gibi, Assos'taki soylulaştırma süreci, gayrimenkul sektöründe ekonomik canlılığın ortaya çıkması ve aynı zamanda çeşitli iş fırsatların oluşması anlamında yerel halk için olumlu sonuçlar doğurmuştur. Ayrıca, soylulaştırma sürecinin en önemli ekonomik etkilerinden biri de turizmin gelişmesiyle ilgilidir. Aslında turizmin gelişmesi, soylulaştırma sürecinin hem nedeni hem de sonucudur. Assos'ta turizm yatırımları ve soylulaştırma eş zamanlı olarak gelişmiştir. Diğer bir ekonomik etki, özellikle gayrimenkul sektöründe gayrimenkul değerlerindeki fiyat artışlarıdır. Assos'taki soylulaştırma süreci buraya olan talebin artmasına, talebin artması da fiyatların yükselmesine sebep olmuştur. Assos'taki soylulaştırma sürecinin sosyal etkileri, yerel halkın yerinden edilmesi ve / veya yer değiştirmesi ile ilgilidir. Bugün köylülerin büyük çoğunluğu antik köyün dışında yaşamaktadır. Bunun yanı sıra Assos örneğinde, yeni gelenlerle yerel nüfus arasında çatışmasız bir sosyal ilişkiden söz edilemez. İki grup, ekonomik, sosyal ve sembolik anlamda Assos'un sahibiyeti üzerine çatışma halindedir. Ekonomik açıdan daha avantajlı olan soylulaştırıcıların, köye daha fazla yatırım yaptıklarından, bu çatışmanın daha dışında olduğu gözlemlenmiştir. Bununla beraber ekonomik açıdan daha dezavantajlı olan soylulaştırıcıların, köylüler tarafından daha fazla dışlandığı görülmektedir. Assos'taki sosyal çatışma sadece köylüler ve soylulaştırıcılar arasında da değildir. "Assos'uma Dokunma!" eylemlerinde de gözlemlenebildiği gibi soylulaştırıcıların kendi aralarında da birtakım çatışmalar yaşadığı söylenebilir. Bunun dışında diğer bir sosyal etki olarak, turizmin gelişmesinden sonra köylüler arasındaki sosyal bağların zayıflaması sayılabilir. Görüşmelerde turizmin gelişiminden sonra köylüler işe yoğunlaştığı için geleneklerin çözündüğünden ve bozulduğundan birçok kez söz edilmiştir. Assos'ta kırsal soylulaştırma sürecinin en önemli mekansal etkisi, buradaki tarihi binaların restore edilmesiyle ilgilidir. Assos'taki soylulaştırma süreci fiziksel çevrenin iyileştirilmesine katkıda bulunmuştur. Assos'taki pek çok soylulaştırıcı, Yukarı Mahalle'deki tarihi evleri satın alıp restore ettirmiştir. Bu restorasyon örneklerinin ardından bazı köylüler otellerinin ve kafelerinin çehresini değiştirmeye başlamıştır. Ancak bir soylulaştırıcının oteliyle yerel halktan birinin işletmesi arasındaki fark kullanılan mobilyalar, mobilyaların malzemeleri ve dekorasyon sebebiyle her zaman ayırt edilebilir. Bir diğer mekansal etki, Assos'un orijinal peyzajına uymayan Aşağı Mahalle'de betonarme binaların yapılmasıdır. Tarihi dokusuyla turistleri çeken bu küçük köyün yanına beton binaların oluşu görüşmeler sırasında da soylulaştırıcılar tarafından birçok kez şikâyet edilerek dile getirilmiştir. Sonuç olarak, Assos'taki soylulaştırma süreci çeşitli ekonomik, politik ve sosyal faktörlerin yanı sıra çeşitli aktörlerin, motivasyonlarını ve sonuç olarak ortaya çıkan eylemlerini de içermektedir. İstanbul ve Ankara'daki gibi geleneksel soylulaştırma örnekleriyle karşılaştırıldığında küçük bir antik köy olan Assos, Türkiye'deki soylulaştırma süreçlerine yeni bakış açıları sunmaktadır.