Gilan İlinde rekreasyonel alan kullanımların fiziksel planlaması üzerinde bir araştırma

Bu araştırma, İran'ın Hazar Bölgesi' nde yer alan Gilan İii'nde yapılmıştır. Son yıllardaki aşırı nüfus artışı, hızlı kentleşme, edüstrileşme ve tarımdaki teknolojik ilerlemelerin yanısıra, yasal mevzuatın yetersizliği ve bazen yokluğunun çok sayıda çevre sorununu yarattığı ve doğal - kültürel değerlerin uygun kullanımının oldukça kısıtlandığı bir bölge olan Gilan İii'nde, bu sorunların kısmen etkilediği turizm - rekreasyon gelişmeler, çalışmanın temelini oluşturmaktadır. Hazar Bölgesi ve özellikle Gilan İli, içerdiği rekreasyon, doğal ve kültürel kaynaklar açısından, İran'ın en önemli ve çekici yörelerindendir. Bölgenin taşıdığı bu değerler, eskiden olduğu gibi günümüzde de bölgeye turizm açısından büyük bir canlılık kazandırmaktadır. Ancak, akılcı bir rekreasyonel alan kullanım politikasının yokluğu ile kullanıcılara özgü bir rekreasyonel bilinç ve altyapının yetersiz oluşu, toplumda aşırı düzeyde olumsuz tepkilere yol açabilmektedir. Dolaysiyle serbest zaman değerlendirmesi ve rekreasyonel aktivite çeşitlerinin gelişmesi engellenebilmektedir. Bu konu, son yıllara kadar özellikle İran'da oluşan dini ve toplumsal değer yargılarına ters düşmesiyle bir çok rekreasyonel aktivitelerde yasaklamalar ve yeri geldikçe aşırı ve ağır cezalandırmalara gidilmesine yol açmıştır. Böylece, bu tip davranışlar ve dışa vurş biçimleri, turizm ve rekreasyon kültürü ve anlayışında aşırı gerilemelere ya da başıboş hereketiere ortam hazırlamıştır. Öyleki; günümüzde bu konu sistemli olarak ele alınmış olmasına rağmen, bu tip sorunlar ve endişeler daha tam olarak giderilememiştir (RAHNAMAII 1989,a). Özellikle İran - Irak arasındaki savaş yıllarından sonra, hızlı kentleşme ve nüfus artışının önlenmesi, ülkesel ölçekte yapılması öngörülen yeniden yapılanma çalışmaları açısından büyük önem arz etmektedir. Bölgesel fiziksel planlamalar kapsamında ele alınan287 turizm gelişme planlarının ekolojik faktörler dikkate alınarak hazırlanması gereği ise son yıllarda kabul gören bir olaydır. Bölgenin, turistik ve rekreasyonel açıdan büyük bir potansiyel arz etmesi, bu gibi planların geniş ve kapsamlı bir şekilde yapılmasını gerektirmektedir. Çalışmada, ekolojik faktörler dikkate alınarak, araştırma alanının turizm, rekreasyon potansiyeli belirlenmiş ve yine ekolojik unsurlarla dengeli uzun vadeli alan kullanım planlama ilkelerinin geliştirilmesine çalışılmıştır. Günümüze kadar, bölgedeki turizm ve rekreasyon faaliyetlerinin büyük bir çoğunluğu kıyı bandı üzerinde yoğunluk kazanmıştır, ancak, bölgenin kültürel, tarihsel ve özellikle arkeolojik değer taşıyan eserler açısından olduğu kadar, doğal peyzaj bakımından da zengin potansiyele sahip kesimlerinde şimdiye kadar korun® ve geliştirmeye yönelik önlemler alınmamış sayılabilir. Diğer yandan, Elborz Sıradağlarının kuzey bakılı yamaçları, yayla yerleşimleri ve kış sporları açısından yüksek bir potansiyel arz etmektedir. Bu kesimler, günümüzde kısmen de olsa, bu amaçla kulla nıfmasına rağmen, kısa ya da uzun vadeli rekreasyonel alan kullanım planlamasına gidilmemiştir. Bunun önemli nedenleri, altyapı hizmetleri ile konaklama tesislerinin oluşturulmasında^' mali, hukuki ve fiziksel planlama yetersizlikleri olarak sayılabilir. Bunun sonucunda, rekreasyonel olanak ve katılımları sınırlı, miktarları artış göstermeyen, ve rekreasyonel aktiviteterde kendine terkedilmiş ve yönlendirilmeyen bir ziyaretçi kitlesi ortaya çıkmaktadır. Bu konudaki bîr diğer özellik ise, ziyaretçi ya da katılımcı yoğunluğunun yalnızca belli alanlarda ve özellikle kıyı kesimindeki rekreasyonel aktivîtelerde odaklanması sonucunu doğurmasıdır. Aktivitelerin büyük ölçüde bir alanda yoğunluk kazanması, o alanın rekreasyonel kaynaklarının daha aşırı düzeyde kullanılmasına, böylece tahribat olgusunun gelişmesine neden olabilmektedir.288 Bu çalışmada, toplumun değişen ve gelişen gereksinimlerine paralel olarak, doğal kaynakları koruma ve geliştirmeye yönelik rekreasyonel alan kullanım planlama ilkelerinin ortaya konulmasına çalışılmıştır. Araştırmadan ortaya çıkan sonuçlar, Gilan İli'nde yapılacak çok yönlü planlamalar zincirinin önemli bir halkasını oluşturarak, uzun vadeli fiziksel gelişimlere ışık tutacaktır. Sonuçta, söz konusu ilkeler doğrultusunda bölgede uygulanabilecek turistik ve rekreasyonel alan kullanım alternatifleri oluşturulmuş ve bu alternatifler haritalar şekline getirilmiştir. Ortaya çıkan bu alternatifler, yayla, kıyı ve diğer rekreasyon tipleri olarak kullanıcıların genel eğilimlerine göre, 2010 yılı hedef alınarak geliştirilmiştir. Çalşma alanında rekreasyonel doğal ve kültürel kaynakların envanterinin çıkartılması, kullanıcıların uzun vadede rekreasyonel talep ve gereksinimlerinin ortaya konulması ve kaynak kullanımı ile rekreasyonel aktiviteler arasında doğanın korunması ve geliştirilmesi lehine denge kuracak rekreasyonel alan planlama ilkelerinin belirlenmesi şeklinde geliştirilmiştir. Çalışmanın birinci aşamasında, Gilan lli'nin içerdiği rekreasyonel doğal ve kültürel kaynakların envanterinin hazırlanmasına çalışılmıştır. Envanter çalışmalarında; HILLS (1967), LEWIS (1967), McHARG (1967 ve 1969), LYNCH (1971), COOMBER ve BISWAS (1972), LOVEJOY (1973), COPPOCH ve DUFiaD (1975), De CHIARA ve KOPPELMAN (1975), ROBINETTE (1984)*nin geliştirdikleri kaynak analiz yöntemleri ile Gold (1980), SIMOMD (1983), UZUN ve ALTUNKASA (1991)'nın konuya ilişkin çalışmalarından yararlanılmıştır. Bu amaçla, alan genelinde iklim, topografik ve morfolojik durum, toprak, jeolojik - tektonik, hidrolojik yapı, flora-fauna ve sosyo-kültürel kaynakların ortaya çıkarılmasına çalışılmıştır. Çalışmanın ikinci aşamasında, yöre halkı ve ziyaretçilerin sosyal, kültürel ve ekonomik yapısı ile buna bağlı olarak ortaya çıkan rekreasyonel taleplerinin belirlenmesi esas alınmıştır. Bu amaçla, bölgedeki toplam kullanıcı miktarını temsil edecek düzeyde289 tesadüfi olarak seçilmiş denekler üzerinde anket çalışmaları yürütülmüştür. Deneklerin farklı yaş, cinsiyet, sosyal statü ve gelir düzeyine mensup gruplar arasından eşit ağırlıklı olarak seçilmesine dikkat edilmiştir. Anket yöntemi olarak; "Standart Formlar Aracılığıyla Yerinde Anket" ve "Kişisel Görüşme Yoluyla Anket" (GOLD, 1980 ; UZUN ve ALTUNKASA 1991) yöntemleri birlikte uygulanmıştır. Ayrıca anket sonuçlarının yerinde yapılan gözlem çalışmaları ile desteklenmiştir. Araştırmada yapılan anketlerin sonuçlan genelde, içinde yaşadığımız döneme ait kullanıcı özelliklerini ve taleplerini yansıtmaktatır. Burada rekreasyonel açıdan etkili olan doğal ve kültürel yapının belirlenmesinden sonra, uzun gelecekte, özellikle sosyo-kül türel yapının alacağı şekil dikkate alınarak, boyutların belirlenmesine çalışılmıştır. Bu nedenle çalışmada, sözkonusu özelliklere göre taleplerin uzun vadede alabilecekleri boyutlarını belirlemek amacıyla "Değerlerin Projeksiyonu Yöntemi"ne (UZUN ve ALTUNKASA 1991) başvurulmuştur. Araştırmanın üçüncü aşamasında, bölge halkının uzun vadeli talepleri ile bölgeye olabilecek yerli ve yabancı turizm hareketlerinin boyutları doğrultusunda rekreasyonel alan kullanım ilkelerinin geliştirilmesine çalışılmıştır. Bu aşmada, doğal kaynakların koruma-geliştirifmesi iJe kaynaklar ve kaynak kullanımları arasında optimum dengenin kurlması amaç edinilmiş ve planlama ilkeleri bu amacın ışığı altında geliştirilmiştir. Rekreasyonel alan kullanımlarının nicelik ve niteliklerinin belirlenmesinde, halkın rekreasyonel talep ve gereksinimlerinin yanısıra uluslararası rekreasyonel standartlardan da yararlanılmıştır. Rekreasyonel standartların Gilan İli rekreasyonel alan kullanım planlama ilkelerine yansıtılmasında; halka yönelme, uygunluk, uygulanabilirlik ve işlerlik prensipleri kriter olarak ele alınmıştır. Araştırmanın son aşamasında, alanın rekreasyonel kullanılabilirlik değerlendirilmesi yapılmış ve alana uygun fiziksel planlama önerileri geliştirilmiştir.290 MAKHDOUM (199Û)'un da değindiği gibi, araştırma alanının ova ve kıyı kesiminde yer alan ekosistemler aşırı baskı altında ya da tahrip görmüş durumdadır. Son yıllarda bu baskı ve tahribat süreci dağlık - ormanlık alanlara da sıçramıştır. Bölgede özellikle Hazar Ormanları (Hircanian) ekolojik açıdan hassas ve bozulabilir bir konumda olduğundan, kentsel, endüstriyel ve ekstansif tarım gelişmelerine uygun görülmemektedir. Günümüzde, ovada ve kıyı kesiminde yer alan büyük hacimli orman alanları da insanların çeşitli ihtiyaçlarından dolayı yok olmuştur. Bu bakımdan, halen varlığını sürdürebilen ormanların korunması ve geliştirilmesi, diğer doğal ekosistemler üzerinde de olumlu etkide bulunabilecek ve yörede doğal kaynakların rejenerasyonu bir bakıma kolaylaştırılmış olacaktır. Araştırma sonucunda; alanının ekolojik açıdan çok duyarlı bir yapıya sahip olduğu ortaya çıkmıştır. Ekolojik planlama, çevre özellikleri ve ondan yararlanacak olan insanların gereksinimleriyle uygun olması gerektiğinden dolayı, burada yapılacak her türlü fiziksel planlamada, ekolojik unsurlarla dengeli koruma-kullanma ilke ve hedeflerinin belirlenmesi gerekmektedir. Bu çalışma ile, Gilan İli'nde söz konusu ilke ve hedeflerinin turizm ve rekreasyon planlamalarında göz önüne alınması gerekenlerinin geliştirilmesine çaba gösterilmiştir. Ekolojik planlama, çevre özellikleri ve ondan yararlanacak olan insanların gereksinimleriyle uygun olması gerekir (McHARG ve Ark. 1975). Bu bakımdan bölgede, turizm ve rekreasyon amaçlı kaynak kullanımında olduğu kadar, buna bağlı olarak gelişen yan sektörlerde de sınırlayıcı yasal ve yönetsel önlemlerin alınması zorunluluk arz etmektedir. Söz konusu önlemler; gerek doğal ve gerekse sosyal temeller üzerine oturtulmuş, akılcı ve uzun vadeli planlamalar ile olasıdır.