Göçebe aşiretlerde hayvancılık ve doğa-kültür ilişkisi: Alikan, Duderan ve Soran aşiretleri örneğinde halkbilim açısından karşılaştırmalı bir inceleme

Göçebe/göçebelik; sabit bir mekâna sahip olmayan ve ekonomileri göçer hayvancılığa dayalı olan, toprağa yerleşmemiş gezgin pastoralist toplumların yaşam biçimine denilmektedir. Bu yaşam ve geçim biçimine sahip topluluklar, aynı zamanda soy-sop, akrabalık bağlarıyla birbirine bağlı aşiret tipi toplumsal örgütlenmelere sahip topluluklardır. Bu çalışmanın konusu olan göçebe Alikan, Duderan ve Soran aşiretleri, göçer hayvancılık faaliyetini Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinin yaylalarında gerçek/tam göçebe olarak yaz-kış çadırlarda yaşayarak sürdürmektedirler. Göçer diye adlandırılan bu aşiretlerin, küçükbaş hayvancılık faaliyetiyle kışlaklar ve yaylaklar arasında dikey yönde gerçekleştirdikleri göçleri, onların karakteristik özellikleridir. Pastoral göçebeliği benimseyen bu aşiretlerin doğa ile olan kültürel ilişkisi en saf hâliyle karşımıza çıkmaktadır. Çalışmada bu aşiretlerin, doğa-kültür ilişkisi bağlamında geleneksel hayvancılığa dair kültürel pratikleri ele alınıp, araştırmaya ve değerlendirilmeye çalışılmıştır. Çalışma alan araştırması yöntemiyle katılarak gözlem ve derinlemesine görüşmelerle gerçekleştirilen bir araştırmanın sonucudur. Bu açıdan bir yıl boyunca göçebeler ile çadırlarda kalınmış ve gerek yaylaklar ve kışlaklar gerekse İlkbahar ve sonbahar göçlerinde göçebelerin hayatının hemen her evresi derinlemesine katılımlı gözleme tabii tutulmuştur. Katılımlı gözlem sırasında tutulan alan notlarının yanı sıra, somut durum tespiti ve nitel anlatımı bütünleştirmek için kişilerin onayı alınıp teknik kayıt cihazlarından faydalanılarak, görüntüler ve ses kayıtları ile görüşmeler yapılmıştır. Çalışmanın önemi ise daha önce çalışılmamış olan göçebe Alikan, Duderan ve Soran aşiretlerinin varlık mücadelesi verdiği bu yaşam biçiminin yok olmadan bilimsel bir çalışma ile gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. Göçer hayvancılık, göçebeliğe dayanan gezgin hayatıyla her daim merak konusu olmuştur. Popüler bir merak ve ilginin ötesinde bu çalışma, günümüzde yaşanan hızlı değişim ve dönüşüm süreçleriyle alanı giderek daralan bu göçer yaşam pratiğinin ve göçebe –hayvancı hayatla özdeşleşmiş yerleşik tarımcı kültürlerde görülmeyen kültürel deneyim ve pratiklerin bir belgesi olarak bu toplulukları anlamanın yanı sıra ileride yapılacak çalışmalara da ışık tutabilecektir.