Göçmenlik deneyiminde kimlik algısı ve kültürlerarası iletişim: Türkiye'deki Senegalliler örneği

Afrika'dan Akdeniz Havzası'na yönelik göç rotasında yer alan Türkiye'ye özellikle son yıllarda Sahra Altı Afrika ülkelerinden yoğun bir akış söz konusudur. Türkiye'nin bölge ülkeleriyle diplomatik ve ticari ilişkilerinin yanı sıra bu ülkelerle olan tarihi ve kültürel bağları, ilgili göç hareketliliklerinin ortaya çıkmasına zemin hazırlamaktadır. Avrupa ülkelerinin sıkı sınır politikaları ve Türkiye'nin bu ülkelere göre daha esnek düzenlemeleri de bu hareketliliklerin oluşmasında etkili olan bir başka unsurdur. Ayrıca Türkiye'nin küresel ölçekteki ticaret ağları ve ekonomik potansiyeli de, Sahra Altı Afrika ülkelerindeki potansiyel emek göçü için burayı çekici kılmaktadır. Bu çerçevede günümüzde Sahra Altı Afrika'dan Türkiye'ye gerçekleşen göçler, küresel hareketlilikler içinde önemli bir yer tutmaktadır. Öte yandan her göç hareketinin ortaya çıkma biçimi ve kapsamı bakımından kendine özgü nitelikler taşıması, Sahra Altı Afrika kaynaklı göçlerin homojen olarak değerlendirilmemesini gerektirmektedir. Nitekim 49 ülkenin bulunduğu bölgede, ortaya çıkan uluslararası göçlerin görünümleri de birbirinden farklılaşacaktır. Dolayısıyla çalışmada bu anlayıştan hareket edilerek Sahra Altı Afrika göçleri içindeki bir topluluğun göç deneyimine odaklanılmıştır. Ayrıca göç literatüründe genelde Sahra Altı Afrika'dan özelde ise Senegal'den Türkiye'ye gerçekleşen göçlerin henüz yeni bir çalışma alanı olması da bu çalışmaya ilham vermiştir. Türkiye'deki Senegallilerin göçmenlik deneyimlerine ve bu deneyimlerle değişen kimlik algılarına ve kültürlerarası iletişim süreçlerine odaklanılan çalışmanın temel problemini "İstanbul'daki Senegallilerin göçmenlik deneyimlerine, kimliklerine ve kültürlerarası iletişim pratiklerine ilişkin algıları nasıldır?" sorusu teşkil etmektedir. Buna uygun olarak araştırmada nitel bir metodolojik yaklaşım benimsenmiştir. Göçmenlerin deneyimleri ile kimlik algılarında ve kültürlerarası iletişim pratiklerinde gizlenen ortak anlamlara/öze ulaşmanın amaçlandığı araştırma, fenomenolojik desenle tasarlanmıştır. Bununla birlikte yorumsamacı ve sosyal yapılandırıcı bir paradigmaya dayanan çalışmada, temel meseleye ilişkin daha bütüncül, esnek ve ilişkisel bir yaklaşım getirmek ve konuyu yorumlayıcı bir düzlemde değerlendirmeye imkân yaratmak adına yorumlayıcı fenomenolojik yaklaşım benimsenmiştir. Türkiye'deki Senegallilerin yoğunlaştığı şehir olan İstanbul, araştırma alanı olarak tercih edilmiş ve araştırma süreci 10 Ağustos 2023 – 29 Ekim 2021 tarihlerinde Aksaray-Laleli-Kumkapı bölgelerinde yürütülmüştür. Bu kapsamda çalışma grubu amaçlı ve kartopu örneklemeyle belirlenmiş ve 28'i erkek, dokuzu kadın olmak üzere 37 Senegalli göçmenle derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşme tekniğinin kullanıldığı araştırmada ayrıca katılımlı gözlemler ve informel görüşmelerle elde edilen verilerin zenginleştirilmesi de hedeflenmiştir. Saha araştırmasında elde edilen veriler MAXQDA 2024 Analytic Pro Nitel Analiz Programı kullanılarak tematik analiz yöntemiyle analiz edilmiştir. Görüşmelerin deşifrelerinden elde edilen veriler öncelikle bu program aracılığıyla araştırmanın amacına ve problematiğine göre kodlanmış ve elde edilen kodlar arasındaki ilişki örüntüleri belirlenerek sırasıyla alt tema, tema ve ana temalar belirlenmiştir. Ayrıca çalışmada yorumlayıcı fenomenolojik yaklaşıma ek olarak, kültürlerarası iletişim çalışmalarındaki diyalektik yaklaşım da esas alınarak elde edilen bulgular sosyokültürel, tarihsel ve güç ilişkileri bağlamlarında yorumlanmıştır. Çalışma sonucunda Göçün Süreci ve Kapsamı, Göçmenlik Deneyimi: Maduniyet Görünümleri, Ağlar ve Stratejiler, Kimlik Algısı ve Aidiyetler ve Temaslar ve Etkileşim: Kültür Odağında Anlamların Karşılaşması olmak üzere dört ana temaya ulaşılmıştır. Genel itibarıyla araştırmada göç olgusunun Türkiye'deki Senegalliler tarafından bireysel arzularla kültürel norm ve değerlerin öngördüğü hedeflerle kesişmesi bakımından araçsal bir olgu olarak algılandığı ve bu düzlemde kimlik algıları ile kültürlerarası iletişim süreçlerini şekillendirdiği görülmüştür. Ekonomik birikim ile köken ülkedeki toplumsal statünün ve itibarın esas olduğu çeşitli amaçlara erişmek bakımından sadece bir araç anlamına gelen göçmenlik, ev sahibi ülkedeki deneyimlerin etkisiyle aidiyet algısında değişimlere zemin hazırlasa da kültürel kimliğin özünün korunmasını öncelikli kılmaktadır. Kültürlerarası iletişim pratikleri ise böyle bir temelde görünüm sergilemektedir.