Güllük (Asin) körfezi'nde toplam kirliliğin genotoksik etkilerinin araştırılması

Bu çalışmada, Muğla İli, Milas İlçesi sınırları içerisinde yer alan Güllük (Asin) Körfezi ve körfezi besleyen Sarıçay Nehri ve Akyol Deresi araştırma alanı olarak seçilmiştir. Güllük (Asin) Körfezinin; kuzeyinde Kıyıkışlacık Mahallesi ve Asin Koyu, doğusunda Sarıçay Lağünü ve Güllük Limanı, güneydoğusunda Güllük Kasabası, güneybatısında Boğaziçi Mahallesi ile batısında Zeytinlikuyu Mahallesi, Karaburun Feneri ile Ege Denizi yer alır. Güllük (Asin) Körfezi, ülkemizin en önemli turizm alanlarından biri olmasının yanı sıra ekosistem yaklaşımlı kültür balık yetiştiriciliği yapılan bir bölgede yer almaktadır. Güllük (Asin) Körfezi, körfezi çevreleyen yerleşim alanları ile Sarıçay Nehri ve Akyol Deresi'nden gelen tarımsal ve mikrobiyal kaynaklı kirliliğin etkisi altındadır. Aynı zamanda Güllük (Asin) Körfezi, Ege Denizi' nde İzmir'den sonra en önemli ikinci büyük limanına sahip olmasıyla önem arzetmektedir. Körfez ve koylarda yaşayan canlılar çevresel faktörlerin etkisi altındadır. Toplam kirliliği oluşturan bilinen ve tespit edilemeyen birçok kirletici kaynak mevcuttur. Güllük limanında yoğun bir deniz trafiğinin olması, sintine balast ve diğer atık sular açısından kontrol dışı uygulamaların gözlenmesi, körfez ekosisteminin zamanla kirlliğin artmasına neden olabilmektedir. Sarıçay Nehri ve Akyol Deresi havzasıda bölgenin önemli tarım alanlarını oluşturmaktadır. Tarım alanlarında zirai mücadele ilaçlarının bilinçsiz kullanımı sonucu önemli miktarda ilaç kalıntısının yağışlarla, Sarıçay Nehri ve Akyol Deresi vasıtasıyla körfeze karışma ihtimali yüksektir. Ayrıca Sarıçay Nehri çevresinde yoğun bir şekilde bulunan zeytin imalathaneleri atıksuları (karasu) da önemli bir kirlilik kaynağı oluşturmaktadır. Yerleşim alanlarından kaynaklanan arıtılmamış veya arıtılmış atıksuların da nihai alıcı ortamını körfez oluşturmaktadır. Günümüzdeüzerinde önemle durulması gereken konuların başında sağlıklı bir çevrede yaşamak gelmektedir. Sağlıklı yaşamın temelini ise gıda güvenliği oluşturmaktadır. Körfezdeki Off-shore balık yetiştiricilik tesislerinde üretilen balıklar, iç tüketimle birlikte Avrupa ülkeleri (İtalya, Fransa, Danimarka, Polonya, Çek Cumhuriyeti, Yunanistan) başta olmak üzere yurt dışına önemli miktarda ihraç edilmektedir. Bugüne kadar Güllük (Asin) Körfezi'nde deniz suyu ile ilgili yapılmış olan çalışmalar, bakteriyolojik, fiziksel ve oşinografik durum tespitine yönelik olup; genotoksik özellikleri belirlemeye yönelik bir çalışma yapılmamıştır. Bu araştırma kapsamında, toplam kirlilik yüklerinin yüksek olma ihtimalleri de dikkate alınarak 13 adet numune alma noktası Güllük (Asin) Körfezi' nde ve 4 adet de Sarıçay Nehri ve Deltası' nda olmak üzere toplam 17 adet istasyon seçilmiştir. Güllük (Asin) Körfezi'ndeki numune alma istasyonları; körfeze önemli bir kirlilik yükü taşıyan Sarıçay Nehri ve Akyol Deresi, Tuzla lagün ağzı, kıyıdaki yerleşim yerlerinden kaynaklı atıksu deşarj noktaları, Güllük Limanı ile Off-shore balık yetiştiricilik tesisleri çevresinden seçilmiştir. Belirlenen numune alma noktalarından 2013 ve 2014 yıllarının ilkbahar ve yaz mevsimlerini temsilen örnekler alınmış ve bu örneklerin potansiyel genotoksisiteleri incelenmiştir. Escherichia coliPQ37 bakteri aktivitesinin esas alındığı SOS Kromotest mikro-plaka test metodu kullanılarak enzim aktivasyon sonuçları sayısal olarak ölçülmüş ve genotoksik aktivitenin sayısal bir göstergesi olan düzeltilmiş indüksiyon faktör (CIF) değerleri hesaplanmıştır. Hesaplanan CIF değerleri 1,5 eşik değerin altında bulunmuş olup Güllük (Asin) Körfezi' nde belirlenen istasyonlarda canlı DNA'sına hasar teşkil edebilecek türde potansiyel genotoksisitenin SOS Kromotest yöntemine göre mevcut olmadığı sonucuna varılmıştır. Çalışmada seçilen toplam 17 istasyondan alınan 2013 ve 2014 yıllarının ilkbahar ve yaz mevsimlerine ait toplam 136 ham numunenin 22'si genotoksik eşik değer olan 1,5 değerine yakın olarak bulunmuş olup, diğer bir ifadeyle numunelerin yaklaşık %16' sı eşik seviyeye yaklaşmıştır. Bu çalışma göstermektedir ki; Güllük (Asin) Körfezi' nde deniz suyu, SOS Kromotest yöntemi esas alındığında, potansiyel genotoksik ajanlar, limit değerlerin altında olduğu için; deniz ekosistemindeki canlılar, Off-shore balıkçılığı ve yüzme suyu olarak kullanım açısından potansiyel bir genotoksik risk taşımamaktadır. Tez çalışması sonucunda elde edilen çıktılar, yalnızca Güllük (Asin) Körfezi' nde turizm alanları ve Off-shore balık yetiştiricilik tesislerine değil; bu özellikteki diğer körfezlerdeki aktivitelere de yol gösterici olacaktır. Ayrıca körfezdeki toplam kirliliğin potansiyel genotoksik durumu açısından bilimsel bir veri tabanı oluşturacağından, körfezin mevcut kullanım politikalarının revize edilmesine veya kirlilik önleyici tedbirlerin alınmasına imkân sağlayacaktır. Anahtar Kelimeler: Off-shore balık yetiştiriciliği, genotoksisite, SOS Kromotest, düzeltilmiş indüksiyon faktörü (CIF), Escherichia coli PQ37, Güllük (Asin) Körfezi, Sarıçay, toplam kirlilik