Güney Sibirya destanlarında metaforik dönüştürme biçimleri

Destanlar, millet hayatındaki önemli olayların mitik olgulara dayandırılarak anlatıldığı, toplumların kendi ideal insan tipini yarattıkları, sanat ve estetik zevkleriyle ilgili bilgiler veren ve aynı zamanda toplumların sevinç ve üzüntülerini yansıttıkları anlatı türüdür. Türk düşün sistemi içinde önemli bir yere sahip olan destanlar büyük bir coğrafyaya dağılmış olan Türk milletinin yaşama karşı takınmış oldukları duruşu da ifade eder. İnsan dünyayı bilişsel düzlemde algılayan ve yaşayan bir varlıktır. Bu dünya içinde etkileşime girdiği varlık âleminin dışına çıkmak isteyen insan, hayal dünyasının sınırsızlığına başvurur. İnsanın zihninde yarattığı ve çevresinde var olan varlıkların birtakım özelliğini kendi fiziksel yetersizliğini aşmaya yönelik olarak kullanmak istemesi, metaforik dönüşümlerin kökensel çıkış noktalarından birini oluşturmaktadır. Bu bakımdan fiziksel olarak gücünün yetmediği varlıkların gücünü ödünçleme, ulaşılmaza ulaşma isteği, tehlike karşısında kendini gizleme ihtiyacı gibi tamamen insani ihtiyaçlardan ortaya çıkan metaforik dönüşümler; toplumların düşün dünyalarında yaratmış oldukları sembolik göndergelerin çözümüne de katkı sunmaktadır. Metaforik dönüşümler aynı zamanda, toplumsal bilinçdışında yaratılan kahramanı çıkmış olduğu macerada zafere ulaştırmak için bir vasıta görevi de görmektedir. Varlığın bir bütün olarak kabulü kolektif bilinçdışının derin mahzenlerinden bilinç düzeyine çıkan anlatılarda, metaforik dönüşümlerin örneklemlerinde açık bir şekilde ortaya konulmaktadır. Bu bağlamda özellikle destan anlatılarında kahramanların, atlarının ya da kullandıkları aletlerinin farklı tabakalardaki varlıklara herhangi bir varlık sınırı olmadan dönüşmeleri; Güney Sibirya Türklerinin mistik düşünce sistemi içinde tinsel varlıklar ile aralarında olan sınırsızlığı ifade etmektedir. Bu açıdan canlı ya da cansız nesneler toplumun kendilerine yüklemiş olduğu işleve göre metaforik dönüşüme uğrayabilmektedir.