Güvâhî'nin edebî eserlerinde tematik ve halkbilimsel inceleme

Türk anlatı geleneği içerisinde Orhun yazıtlarından günümüz edebiyat ürünlerine kadar öğütname türünün önemli örnekleri arasında sayılan Güvâhî'nin edebî eserleri tez kapsamında ele alınmıştır. Önceki çalışmalar genellikle günümüz harflerine aktarım ve dil incelemesi muhteviyatlı iken bu çalışmayla Güvâhî öğütnameleri günümüz okurunun istifade etmesi amacıyla keşfedici tematik analiz yöntemiyle anlatı temelli olarak çözümlenmiştir. Bu yolla anlatıcının ilim sahiplerinden edindiği bilgileri ve tecrübelerini gelecek kuşaklara aktararak onların dünya ve ahiret saadetine erişmelerini sağlama amacına katkıda bulunulmuştur. Türk edebiyatının temel biyografik kaynaklarına ve günümüz yayınlarına ulaşarak ve anlatıcının eserlerinden faydalanmak suretiyle Güvâhî'nin hayatı, sanatı, eserleri hakkındaki bilgiler derlenmiş ve bilim dünyasının bakışına sunulmuştur. Çalışmada, öncelikle eserin yazım tarihine en yakın tarihli nüsha, yeni Türk harflerine ve günümüz Türkçesine aktarılmış ardından hikâyelerin tematik yapıları, anlatı örgüleri, halkbilim unsurları metin merkezli bir incelemeyle çözümlenmiştir. Bu bağlamda tez üç ana bölümden oluşur. Birinci bölüm anlatı türü olarak pendnâme ile ilgili literatürü içermektedir. İkinci bölüm Güvâhî'nin biyografisi ve eserlerinin genel bilgisini kapsamaktadır. Üçüncü bölümde Güvâhî'nin Pendnâme, İbretnâme ve Gurbetnâme adlı eserlerinin tematik yapısı, anlatı tahlili, metin içerisinde yer verilen kalıp söz varlığının, halkbilim unsurlarının ve yapısal anlatı ögelerinin çözümlemesi bulunmaktadır. Ayrıca üçüncü bölümün son kısmında Güvâhî'nin eserlerinin (P, İ, G) daha önceki çalışmalarda kullanılmamış nüshalarının günümüz harflerine aktarımı ve günümüz Türkçesine dil içi çevirisi yapılmıştır. Sonuç kısmında ise tez incelemesi sırasında elde edilen bulgulara ve tespitlere yer verilmiştir. Güvâhî'nin eserlerinin incelenmesi sonucunda 16. yüzyıl Türk kültür hayatımıza, yerel değerlerimize, sosyal gerçekliğimize, dönemin zihniyetine; Nasreddin Hoca, Hacı Bektâş-ı Velî, Kanunî Sultan Süleyman gibi tarihi isimlere ait izdüşümlerine, yazarın zihniyetine, eserin edebî varlığına dair çeşitli çıkarımlara ulaşılmıştır. Özetle bu çalışmayla toplumsal belleğin önemli metinlerinden Güvâhî öğütnamelerinin öğretici bir işlev taşıdıkları, güçlü bir atasözü ve deyim zenginliğine sahip oldukları, halkbilimsel anlamda çeşitli motifler içerdikleri aynı zamanda yazarın ve dönemin zihniyetinin metinlere tematik olarak yansıdığı tespit edilmiştir.