H. 1319 (M.1901) tarihli Aydın Vilayeti Salnamesi (İnceleme-metin)

Bu tezde Hicrî 1319 (Miladî 1901) tarihli Aydın Vilayeti Salnamesi konu edilmiştir. Salnameler, Osmanlı Devleti'nde merkezi idarenin yanı sıra vilayet ve nezaretlerin, askerî ve bazı özel kurum ve kişilerin bilgi vermek amacıyla senelik olarak neşrettikleri yayınlardır. Tanzimat'ın ardından 1864 ve 1871 yılında çıkarılan "Vilayet Nizamnameleri" sürecinde vilayet matbaalarında salnamelerin basılmasına karar verilmiş, böylece ilk vilayet salnamesi Saraybosna'da neşredilmiştir. Yalnızca bir kez neşredilen vilayet salnameleri olmakla birlikte bu tezin konusunu oluşturan Aydın vilayeti salnameleri, 1879-1928 yılları arasında yirmi beş sayı yayınlanmıştır. Tezde, 1901 yılında yirmi birincisi neşredilen salname günümüz harflerine aktarılmış ve salname merkezinde 20. asrın başlangıcında Aydın'a dair bir değerlendirme yapılmaya çalışılmıştır. Bu doğrultuda İzmir, Aydın, Saruhan, Menteşe ve Denizli olmak üzere beş sancaktan mürekkep olan Aydın vilayeti dahilindeki sancaklar, kazalar, nahiyeler ve bazı önemli görülen köylere ait kimi istatistiki bilgiler tablolar halinde verilmiştir. Keza dönemin yerleşim birimlerinin nüfusu, haneleri, etnik yapısı ve konuşulan diller gibi muhtelif hususlarda tahlillere girişilmiş, ayrıca söz konusu yerleşim birimleriyle ilgili ekonomik, tarihî, kültürel, askerî ve coğrafi bilgiler ortaya konulmuştur. Bazı kaza ve nahiyelerdeki tarihî yapılara ve bu yerlerin aldıkları isimlerin nereden geldiğine dair salnamede verilen bilgilere de değinilmiş; ayrıca bulunan konsolosluklar ile vilayet genelindeki eğitim müesseselerinin yanı sıra cami, kilise ve havralara dair kimi bilgilere de yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Aydın Vilayeti, Salname, 1901, 1319