Harputlu Rahmi divanındaki din, cemiyet ve tabiatla ilgili unsurların tahlili

Harputlu Rahmî, cemiyetin her müessesinde olduğu gibi edebiyatta da yeniliklerin görülmeye başladığı, dîvân edebiyatının, yavaş yavaş yerini batı tesirinde bir edebiyata bırakmaya başladığı 19. Yüzyılda yaşamıştır. Yaşadığı dönemde bu yeni lik hareketlerinden etkilenmeden geleneğe bağlı şiirler yazmaya devam etmiştir. Bu çalışmamızda, Rahmî'nin divanında geçen din, cemiyet ve tabiatla ilgili unsurların tahlilini yapmaya çalıştık. Ayrıca dîvânda geçen kültür, tefekkür ve estetik değer taşıdığına inandığımız kelimelerin kapsamlı bir indeksini çıkardık. Dîvân daki bu unsurların tahlîl edilmesi neticesinde şair ve şiiri ile ilgili bazı sonuçlara vardık. Şiirlerinde oldukça sâde, samîmi, günlük konuşma diline uygun ifadele re yer vermiştir. Şiirlerinin ekserisinde kafiye ve redifleri kullanmada zorlanmadığı; aruzu Türkçe'ye başarıyla tatbîk ettiği görülür. Dinle ilgili unsurlar, şairin aldığı eğitimden kaynaklanan sağlam bilgi siyle kullanılmıştır. Şiirlerinde, İslâm dininin esaslarına ters bir ifâdeye rastlanmaz. Şi irlerinde Peygamberimizden,dört halifeden ve sahabelerden hürmetle söz edilir. Dinî unsurlar kaside, terci-i bend gibi türlerde didaktik tarzda kullanılmışlar, gazellerinde ise çeşitli unsurlarla benzerlik içinde zikredilmişlerdir. Cemiyet, çeşitli şahıslar, bazı meslek erbabı ve içtimaî hayat olarak ağır lık kazanmıştır. Bazı devlet adamları, efsânevî şahıslar ve maşla kahramanları zikredil miş; efsânevî şahsiyetlerin tamamına yakım İran mitolojisinden alınmıştır. Dîvânda zikredilen diğer kişilerin birçoğu o devirde Harput'un ileri gelen âlim ve şairleridir. Dî vânda ayrıca cemiyetle ilgili olarak giyim-kuşam, mimarî, tababet, alış-veriş gibi birçok unsur zikredilmiştir. Bu unsurlar da, diğerleri gibi âşık, sevgili ve rakip etrafında teşek kül eden aşk hadisesinin işlenişinde bir araç olarak kullanılmışlardır. Tabiatla ilgili unsurlar, kozmik unsurlar, zaman unsurları, anâsır-ı erba'a, hayvanlar ve bitkiler başlıkları altında incelenmiş. Bu unsurlar da sevgili, âşık, rakip ve bunlarla ilgili bazı unsurlarla benzerlik içinde zikredilmişlerdir. Şiirleri, şiirlerindeki çeşitli unsurların incelenişi, devri ve yetiştiği muhiti göz önüne aldığımızda, İstanbul'daki muasırlarının bir kısmı kadar olmasa da onun dev rine ve muhitine göre iyi yetişmiş bir şair olduğunu söyleyebiliriz. Anahtar Kelimeler: Harputlu Rahmî Dîvânı, din, cemiyet, tabiat, tahlîl