Hasan Paşa Niksârî (ö. 827/1424)'nin Şerhu Merâhi'l-Ervâh adlı eserinin 1-37. varaklar arasının edisyon kritiği

Bu çalışmamızda Hasan Paşa Alaaddin Ali b. el-Esved b. Ömer en-Niksari (827-1453)'nin Şerhu'l Merah'ın 1-37 Varaklar arası edisyon kritiği ele alınmıştır. Hasan Paşa, devrinin siyasi ve kültürel sahasinda söz sahibi olan biridir. Hasan Paşa'nın yaşadığı dönem siyasi, ilmi, kültürel alanlarda ileri seviyede olup pek çok alim içerisinde barındırır. Kur'an dilinin arapça olması birçok müslümanın ilgisini çekmiş olup sarf, nahiv gibi ilimlerin artmasına sebep olmuştur. Hasan Paşa daha çok sarf ve nahiv ilmiyle meşgul olmuş Arap Diline faydalı olan birçok şerh yapmış alimdir. Şerh çalışmaları ile dilin öğretilmesine ve öğrenilmesinde önemli faydası olmuştur. Sarf alanında yazılmış olan Merahu'l Ervah isimli bu önemli esere birçok şerh ve haşiyeler yazılmış olup insanlara farklı açılardan tanıtılmıştır. Merahu'l Ervah'ın bir başka şerhi de Osmanlı döneminde yaşamış olup ilim tahsilini İznik'te alan Hasan Paşa' nın nestalik yazı türüyle yazdığı Şerhu'l Merahi'l Ervahtır. Medrese eğitiminde önem görmüş olan eseri Hasan Paşa ve daha birçok alim şerh ve haşiye etmiştir. Sarf illet babları içinde barındıran arapça ilmi açısından ehemmiyetli bir eserdir. Hasan Paşa diye tanınan müellifimiz siyasi, ilmi ve kültürel alanlarda ehemmiyetli bir dönemde dünyaya gelmiş olup doğum tarihi ile ilgili kesin bilgilere ulaşılamamakla birlikte islami kaynaklarda 750 (1349) yılı civarında doğduğu tahmin edilir. Müellifimizin babası Osmanlı padişahlarından Orhan Bey zamanının ünlü alimlerinden olan Kara Hocadır. Kara Hoca İran'da tahsil görmüş ve geniş felsefe bilgisi ile de filozof olarak anılmıştır. Hasan Paşa İlk eğitimini babasından almış olup ilerleyen zamanlarda ilmine İznik'te devam etmiş olan bir alimdir. Hasan paşa'nın babası Kara Hoca lakaplı Mevlana Alaaddin Esved'tir. Türk geleneklerine göre büyük çocuğa paşa denildiği için Hasan Paşa'ya da Paşa lakabı buradan gelmiştir.Kaynaklara göre Hasan Paşa önemli devlet mevkilerinde görevi olan bir şahsiyet olup kabri Bursa Deveciler Mezarlığı karşısındaki mezarlıkta bulunmaktadır. Hasan paşa'nın şerhini yapmış olduğu Merâhu'l-ervâh adlı eseri birçok medrese tarafından ders kitabı olarak okutulmuş, ezberletilmiş olan önemli bir eserdir. Her alim gibi Hasan Paşa'da faydalı olacağına inandığı tarzda bir eser kaleme almıştır. Hasan Paşa, bu eseri kaleme alırken Kur'an'ı Kerim'den ve yazıldığı dönemin sanatına uygun örnekler vermeyi ihmal etmeyip sade, akıcı bir dil kullanmıştır. Hasan Paşa bu şerhi yazmadaki amacını kapalı lafızları açıp anlamlı hale getirmek ve birçok faydalı bilgi eklemek olarak belirtmiştir. Kendinden önceki birkaç alimin görüşünü vermeyi ihmal etmeyip gerektiğinde naklettiği bu görüşleri Basra ve Kufe gibi dil unsurları ile sağlam temellere dayandırarak eleştirmeyi ihmal etmemiştir. Hasan Paşa yapmış olduğu bu şerh ile Arap dilinin öğrenilmesi yönünde faydalı bir çalışma ortaya çıkarmıştır. Yukarıda da belirtilen sebeplere dayanarak çalışmamızın amacı asırlar boyu okutulan, üzerine şerhler yazılan Merâhu'l-ervâh adlı eserin Hasan Paşa tarafından yazılmış olan şerhi 'Şerhu Merâhu'l Ervâh'' adlı eserini tahkik ederek her yönüyle sizlere sunmaktır. Anahtar Kelimeler: Hasan Paşa b. Niksari, Şerhu Merâhu'l Ervâh, sarf, arapça.