Hasbek Mağarası'nın (Diyarbakır-Dicle) jeomorfolojik özellikleri ve turizm planlaması

Mağaralar, yüzeye açılımları olan ve en az bir insanın sürünerek girmesine olanak verecek genişlik ve yüksekliğe sahip olan yer altı boşlukları olarak tanımlanmaktadır. Bu yeraltı boşlukları geçmişten günümüze kadar insanların sosyal ve kültürel gelişiminde önemli bir role sahip olmuştur. Yer aldığı bölgenin jeolojik-jeomorfolojik ve hidrografik özelliklerini yansıtması; kendine has, ilginç karstik oluşumlara sahip olması ve yılın her döneminde ziyaret edilme olanağının bulunmasıyla mağaralar, dünyada ve ülkemizde başta coğrafya ve turizm araştırmaları olmak üzere birçok bilimsel çalışmaya konu olmuşlardır. Bu tez araştırmasına konu olarak seçilen Hasbek Mağarası, Diyarbakır'ın Dicle ilçesine bağlı Bozoba mahallesi (köyü) sınırları içerisinde yer almaktadır. Mağaranın Diyarbakır il merkezine uzaklığı 64 km, Dicle ilçe merkezine uzaklığı ise 6 km olup mağaraya ulaşım kolay bir şekilde sağlanmaktadır. Mağara, Güneydoğu Torosların güneyinde yer alan GB-KD uzantılı bir antiklinal ekseninin güneye bakan yamacı üzerinde bulunmaktadır. Bu mağara Alt Miyosen yaşlı Fırat Formasyonu kireçtaşları içerisinde ve dolin tabanı üzerinde kesişen iki fay hattının tetikleyici unsur görevi görmesiyle ortaya çıkan çatlak ve yarıkların büyüyüp genişlemesi sonucu meydana gelmiştir. Mağaranın girişi 983 metre yükseltideki bir dolin tabanı üzerinde olup 1-1,5 m genişliğinde dar bir ağza sahiptir. Oluşumu açısından Doğal Mağaralar-İkincil Mağaralar-Karstik Mağaralar sınıfına dahildir ve çökel gelişimi bakımından aktif bir mağara özelliği göstermektedir. GD-KB yönünde 95 m uzunluk, -18 m derinlik ve yaklaşık olarak 3235 m² bir alana sahip olan bu mağaranın içi geniş bir meydanı andırmaktadır. Mağaranın tabanına erişildikten sonra oldukça düz bir alanla karşılaşılmaktadır. Mağara çökelleri bakımından oldukça zengin olan bu mağarada sarkıt, dikit ve sütun gibi damlataşı çeşitlerine sıklıkla rastlanmaktadır. Çevre ve Şehircilik Bakanlığının, tabiat varlığı olarak belirlenecek mağaraların tespit, tescil ve koruma, kullanma koşullarına ilişkin teknik esaslarına göre "B" sınıfı koruma statüsünde yer almaktadır. Bulunduğu bölgede bu büyüklükte doğal oluşumlu mağaraların nadir olarak görülmeleri nedeniyle mağara turistik olarak ayrıca önem kazanmaktadır. Hasbek Mağarası'nın 7 km güneyinde yer alan Eğil ilçesinin doğal ve kültürel turizm kapasitesi nispeten gelişmiş olup mağaranın çevresinde yer alan Maden Çayı ve Dipni Çayı üzerinde kurulan Kralkızı ve Dicle Barajlarının da ekoturizm potansiyeli bulunmaktadır. Ayrıca Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi tarafından Kralkızı Barajı kenarında bir adet gençlik kampı yapılmış olup mağaraya oldukça yakın bir konumdadır. Hasbek Mağarası da çevresindeki bu doğal ve kültürel turizm alanlarıyla birlikte bir turizm destinasyonu haline getirilerek gerekli çalışmaların yapılmasıyla turizme kazandırılabilir. Hasbek Mağarası ile ilgili detaylı bir literatür taraması yapılmış fakat bir paleoiklim ve zooloji çalışması dışında mağarayı detaylı bir şekilde ele alan herhangi bir bilimsel çalışmaya rastlanılmamıştır. Bu doğrultuda çalışmanın amacı söz konusu mağaranın jeomorfolojik özelliklerini açıklayıp mağaranın ilgili literatüre kazandırılmasına önayak olmaktır. Bu durumun araştırmanın önemini daha da arttıracağı düşünülmektedir. Araştırma yapılırken; arazi-saha çalışmaları, gözlem, ölçüm alma, uzaktan algılama, haritalama, coğrafi bilgi sitemleri (CBS) analizi, coğrafi veri analizi-değerlendirilmesi gibi birçok araştırma yöntemi kullanılmıştır. Mağaranın jeolojik-jeomorfolojik özelliklerini daha net ortaya koymak amacıyla serbest istasyon alma tekniği ile lazer metre, şerit metre, pusula ve klinometre gibi materyaller kullanılarak mağaranın bir plan, kesit ve profili çıkarılmıştır. Sonrasında mağaranın çeşitli diğer haritaları da çizilerek mağaranın jeomorfolojik özellikleri daha net bir şekilde ortaya konmuştur. Çeşitli haritalar oluşturulurken Cave Render Pro, ArcGIS/ArcMap 10.8, Adobe Photoshop CC 2015, Google Earth Pro ve HGM Küre gibi yazılımlar kullanılmıştır. Bu çalışmayla elde edilen tüm sonuçların; mağaranın jeomorfolojik özelliklerinin belirlenmesi ve literatüre kazandırılmasına ayrıca mağaranın turizm değeri kazanmasına destek olması hedeflenmiştir. Anahtar Kelimeler: Mağara, Jeomorfoloji, Hasbek Mağarası, Turizm Planlaması, Diyarbakır