Hatipzade Mustafa Âkif Bey'in Kaptan Cemal Romanı (çeviriyazı ve inceleme)

Roman, yazı türü olarak Batı'da şövalye maceralarını anlatan eserler şeklinde ortaya çıktı. Zaman içerisinde insan hayatını ilgilendiren her konuda roman örnekleri verilmeye başlandı. Türk edebiyatında şekil olarak değil ama konu olarak roman ve hikâyeye benzer mesneviler ve halk hikâyeleri mevcuttu. Batılı anlamda roman türü edebiyatımıza on dokuzuncu yüzyılda tercüme ve adapte şeklinde girdi. Daha sonra telif roman örnekleri verilmeye başlandı. Kaptan Cemal romanı da ilk örnekler arasında sayılabilecek bir eserdir. Kaptan Cemal, Mustafa Âkif'in modern roman anlayışı etkisiyle kaleme aldığı bir çalışmadır. Romanın başında, ana olayın geçtiği yıl olarak Rûmî Eylül 1288 (Miladi 1872) belirtilmiştir. Hikâye, geri dönüşlerle farklı zamanlara uzanıyor ve olaylar çeşitli zaman dilimlerinde gerçekleşiyor. Olayların yaşandığı zaman bazen yıl, bazen mevsim, bazen de günün herhangi bir vakti şeklinde belirtilmiş. Tema açısından, Kaptan Cemal'de öne çıkan temalar arasında zamanın akışı, geçmişle bugün arasındaki ilişki ve yaşanan olayların etkileri bulunuyor. Olaylar arasındaki geçişler ve zamanla ilişkili detaylar, okuyucuda merak uyandırıyor. Romanda olayların akışı içerisinde iyi ile kötünün mücadelesi anlatılmaktadır. Anlatım özellikleri ise okuyucunun ilgi ve merakını canlı tutuyor. Geri dönüşler ve farklı zaman dilimlerindeki olaylar, romandaki anlatımı monotonluktan kurtarıyor. Ayrıca, Sıdkı Bey'in çiftliğinin tasvirindeki ayrıntılı betimlemeler durumu, ya da olayı okuyucunun zihninde canlandırmasını sağlıyor. Kaptan Cemal romanında verilen mekân çeşitliliği okuyucuya dönemin farklı coğrafyalarını keşfetme imkânı sunuyor. Mustafa Âkif'in kaleminden çıkan Kaptan Cemal romanının teknik açıdan kusurları bulunmasına rağmen modern roman anlayışının bir yansıması ve ilk adımlarından olduğu söylenebilir. Dönemin sosyal yaşantısı ile kültürel yapısının yansıtıldığı romanda iyiler ve kötülerin mücadelesi neticede iyilerin kazanması üzerine kurgulanmıştır. Anahtar Kelimeler: Modern Türk Romanı, Kaptan Cemal, Mustafa Âkif, Sosyal Roman