Hava kirliliğinin mekansal bağımlılığının CBS tabanlı araştırılması: Afyonkarahisar örneği

Hava kirliliği doğrudan veya dolaylı olarak birçok hastalığa neden olmaktadır. Küresel bir sorun haline gelen hava kirliliğinin nedenlerinin araştırılması ve çözüm önerilerinin hayata geçirilmesi gerekmektedir. Bu çalışmada, hava kirliliğinin mekânsal parametreler ile ilişkisi CBS tabanlı mekânsal istatistiksel yöntemler ile açıklanarak, kirlilik dağılım haritalarının oluşturulması amaçlanmaktadır. Çalışma kapsamında, 2015 yılında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (ÇŞB) tarafından yürütülen proje kapsamında pasif örnekleme yöntemi ile hava kirletici parametrelerinin ölçümü yapılan 36 noktadan Afyonkarahisar ili, Merkez ilçesini kapsayacak 26 nokta seçilmiştir. Hava kirletici parametrelerinden olan kükürt dioksit (SO2) ve azot dioksit (NO2) parametrelerinin tüm mevsimlere ilişkin ölçüm verileri (birer aylık ortalama veriler) kullanılmıştır. Ölçüm noktalarının konum bilgileri, kirletici parametrelerin konsantrasyon değerleri, çalışma alanı içerisinde yer alan binalara ilişkin veriler, mevcut arazi kullanım türleri (yeşil alan, açık alan, sanayi alanları), mahalle bazında ısınma türü yüzdeleri ve yol türlerine ilişkin veriler kullanılarak veri tabanı oluşturulmuştur. Kirlilik parametrelerinin konsantrasyon düzeyinin ölçüldüğü her bir nokta için 500'er metre çapında alan (tampon bölge) oluşturulmuştur. Tampon bölgelerde bağımlı ve bağımsız değişkenlerin arasında anlamlı bir ilişki olup olmadığının ve bağımsız değişkenlerin hava kirliliğine etkisinin belirlenmesinde keşifsel regresyon analizi kullanılmıştır. Tek değişkenli regresyon analizi yapılarak kirletici parametreleri ile çevresel faktörler arasındaki ilişki açıklanmaya çalışılmıştır. Mekânsal otokorelasyon testleri ile kümelenmeler araştırılmış ve Ters Mesafe Ağırlıklı Enterpolasyon (IDW) yöntemi kullanılarak kirlilik dağılım haritaları oluşturulmuştur. Tüm mevsimler için oluşturulan kirlilik dağılım haritalarında çalışma alanı içerisinde yer alan mahalleler tek tek incelenmiştir. Kirletici parametrelerinin mekânsal bağımlılığı açıklanmaya çalışılmıştır. Elde edilen sonuçlara göre, SO2 parametresinin kirlilik seviyesi, bina taban alanı, kat adedi ile doğru, açık alan büyüklüğü ile ters orantılıdır ve kirliliğin en yüksek olduğu mevsim kış mevsimidir. NO2 parametresinin kirlilik seviyesi ise, ana yol uzunlukları ve yeşil alan ile doğru orantılı olarak tespit edilmiştir. Ayrıca NO2 kirletici konsantrasyonunun en yüksek olduğu mevsim yaz mevsimi olarak bulunmuştur.