Herat ekolü

Bu tezde 15. asırda şekillenen Herat Mektebi çerçevesinde kültürel faaliyetlerin nasıl oluştuğu, hangi şair ve sanatçıların yetiştiği ve edebiyat ile sanatın birbirini nasıl etkilediği sorularına cevaplar aranacaktır. Herat'ın kültürel ve sanatsal boyutunun gelişmesi ve ilerlemesinde Timurluların rolü şüphesiz büyük ve belirleyicidir. Orta Asya ve İran bölgelerinde Timurlular dışında hiçbir hanedan, böylesine bir miras bırakmamış ve böylesine görkemli bir edebî ve sanatsal rönesans ortaya koymamıştır. İran edebiyatının son parlak dönemine ve Çağatay Türkçesinin edebi dil olarak gelişmesi ve yükselmesine öncülük eden Herat Ekolü, yaklaşık bir asır içerisinde olgunlaşmış; geçirdiği iki önemli dönem sonucunda zirveye ulaşmayı başarmıştır. Nihayetinde bu şehir adını bir ekole vermiş ve bir kültür-sanat merkezi olarak anılmaya başlanmıştır. Zira bu dönemde Herat'ta üretilen pek çok düşünce ve sanat anlayışı başka bölgelere aktarılmış ve kendisinden sonraki dönemleri derinden etkilemiştir. Bu tezde, farklı sanat ve edebiyat türlerinin ortaya çıkmasına ve bir okul ortamının oluşmasına zemin hazırlayan kültürel, siyasal ve toplumsal yaklaşımlar incelenecektir. Timurlular döneminde Herat büyük bir refaha kavuşmuş ve sanat ile düşüncenin merkezi haline gelmiştir. Temelleri Timur döneminde atılan ve onun zenginliği sayesinde sanatçıların Semerkant'a getirilmesiyle şekillenmeye başlayan bu ekolün, hem oluşum süreci hem de yükselişi ele alınacaktır. Herat Ekolü, sanat, edebiyat ve siyaset alanlarında da kendini kabul ettirmiştir. Bu dönemde sanatsever padişahlar ve emirlerin yürüttüğü kültürel, siyasal ve toplumsal altyapı faaliyetleri ile sergiledikleri hoşgörü ortamı, yeni bir düşünce ve sanat anlayışının oluşumuna zemin hazırlamıştır. Bu kentte ve bu dönemde bir ekolün ortaya çıkmasında Sultan Hüseyn-i Baykara, onun emiri Ali Şîr Nevâyî ve dönemin şair ve mutasavvıfı Câmî gibi şahsiyetler belirleyici rol oynamıştır. Bunun yanı sıra, Nevâyî'nin desteğiyle resim ekolünü yetkin bir düzeye ulaştıran ve bu okulun mirasını Buhara ve Tebriz okullarına ve üstatlarına aktaran Kemâleddin Bihzâd gibi önemli isimler de bulunmaktadır. Bu tezin amacı, Herat Ekolü'nün şekillenmesinde etkili olan şahsiyetleri ve onların faaliyetlerini, dolayısıyla edebî ve sanatsal alanları tespit etmek ve incelemektir. Bu doğrultuda, söz konusu dönemde hangi sanat ve edebiyat dallarının daha ileri bir seviyede olduğu ve Herat'ın Sultan Hüseyn-i Baykara döneminde nasıl bir bilim ve sanat merkezi hâline geldiği gibi sorulara cevap aranacaktır. Anahtar Kelimeler: Herat Ekolü, Timurlular, Hüseyn-i Baykara, Ali Şîr Nevâyî