Historicité de la critique de la raison pure

Bu çalışmada Immanuel Kant'ın saf aklın kritiği projesi tarihsellik ve sistemlilik bağlamında incelenir. Bu amaçla, Kant'ın saf akıl sisteminin mimari planını sunmayı vaadeden "Saf Aklın Kritiği" kitabında adeta bu ideanın şeması için ipucu olarak metafizik, bilim ve felsefe tarihini sunduğu pasajlar ("Saf Aklın Kritiği"nin her iki basımının da önsözleri ve kitabın son başlığı olan "Saf Aklın Tarihi" bölümü) incelenmiştir. Bu ipucu olarak sunulan tarihlerin akıl sistemi ideasının şemasına ne açıdan katkı sağladıkları ve gerekli olup olmadıkları sorgulanmıştır. Görülmüştür ki bir savaş alanı olarak tarif edilen metafizik tarihi, metafiziğin konusu olan nesneler itibariyle bir proje olarak saf aklın kritiğini gerekli kılmaktadır. Bilimler tarihi ise bu kritiğe imkan veren unsur çeşitliliğini sergilemektedir. Üstelik bu çeşitliliği her ne kadar öznel de olsa bir düzen içinde sergilemektedir. Tarihin verdiği ipucu tarafından sunulan bu, en azından ilk bakışta, öznel bilimler dizisinin ilk unsuru olarak mantık ve saf akıl sistemi tarafından içerilen matematik, tarihsellik ve sistemlilik bağlamında anahtar unsurlar olarak görülmektedir. Bu bağlamda mantık ve matematiğin, Kant'ın "Saf Aklın Kritiği"nde somutlaşan ana projesiyle çeşitli ilişkileri incelenmekte ve analiz edilmektedir. "Aşkınsal Yöntem Öğretisi"nin bölümlenişinin meşruluğunu ve gerekliliğini mümkün olduğu müddetçe "Aşkınsal Unsur Öğretisi"nin üzerine kurmaya çalıştık. Genel mantık ve matematiğin, "Aşkınsal Unsur Öğretisi" aracılığıyla "Aşkınsal Yöntem Öğretisi" ile ilişkisini vurguladık. Matematiğin saf aklın eleştirisiyle ikili ilişkisini açıkladık ve pozitif (saf akıl sistemine göre) ve negatif (sadece felsefi bilişe göre) kullanımının önemini gösterdik. Buradan, matematiğin, (a priori sentetik ilkelere dayanan) verili bir bilim olarak düşünüldüğü ölçüde, saf aklın eleştirisi için bir gereklilik olduğu sonucuna vardık. Matematiğin (saf a priori) estetik unsurlarla dolaysız ilişkisini uzay ve zamanın aşkınsal sergilenişini bağlamında açıkladık ve estetik unsurların aşkınsal sergilenişinin metafiziksel sergilenişi ile çakışması için bize (apriori, aposteriori, verili ve factiti karakterlerine göre) gerekli kavram çeşitliliğini sunabilecek genel bir mantık sisteminin gerekliliğini gösterdik. Bu iki tür ergilemenin çakışmasının vazgeçilmezliğinden, böyle bir genel mantığın verili olması gerektiğine karar kıldık. Aklın mantıksal kullanım biçimlerinin tamlığı için aşkınsal mantık açısından bir ipucu olarak kullanımının ötesine geçen bu gereklilikten, genel mantığın nesnel olarak matematiği öncelemesi gerektiği sonucuna vardık. Bu çerçevede, araştırmamızı daha da ilerletebilmek için Kant'ın mantık sistemini incelemeye karar verdik. Bu amaçla Kant'ın mantık üzerine yazmış olduğu iki metni temel aldık: "Jäsche Mantığı" (Immanuel Kants Logik, Ein Handbuch zu Vorlesungen) ve "Dört Kıyas Figürünün Sahte İncelikliliği" (Die falsche Spitzfindigkeit der vier syllogistischen Figuren erwiesen). Araştırmamız boyunca, Kant'ın kendi mantık sisteminin ideasını, verili malzeme olarak kendisinden geliştirdiği "Die falsche Spitzfindigkeit der vier syllogistischen Figuren erwiesen" metninden yararlandık ve Kant'ın Aristo'ya atfettiği mantık sisteminin meşruluğunu ve gerekliliğini sorgulamadık. Araştırmamızı bu çerçevede sınırlandırddık ve böylesi kusurlu bir mantık ideasının (kusuruna rağmen geçilmesi gereken bir merhale olarak) meşruluğu varsayımı altında saf aklın kritiğinin öznel tarihselliğini inceledik. Kant'ın dört kıyas figürünün ayrılığıyla şekillenen bu mantığı neden eleştirdiğini açıkladık. Kant'ın bu eleştiriyi, bu dört kategorik kıyas figürünün saf ve karışık olarak ikiye bölünebilmesine dayanarak nasıl sonuçlandırdığını gösterdik. Dolaysız çıkarımların, genel matık sisteminin bir parçası haline getirmek için böyle bir bölmenin gerekliliğine işaret ettik ve Kant'ın "genel olarak müdrike" (genel müdrike) ile ne kastettiğini açıkladık. "Jasche Mantığı"nı ise, yapısı ve kapsamı, Kant'ın "Die falsche Spitzfindigkeit der vier syllogistischen Figuren erwiesen" metnindeki eleştirisinden hareketle kurduğu kendine has mantık sistemi olarak ele aldık. Bu çerçevede onu "Saf Aklın Kritiği" ile birçok farklı yoldan karşılaştırdık. Sonunda, yukarıda bahsettiğimiz şekilde sınırlandırılmış bir çerçevede, saf akıl sisteminin arkitektonik ideasının hakiki bir "epigenesis" olarak düşünülebileceği sonucuna vardık. Epigenesis, birinci kritikte kategorilerin aşkınsal dedüksiyonu bağlamında karşımıza çıkar. Burada generatio aequivoca ile birlikte, tecrübenin, nesnelerinin kavramları ile zorunlu uygunluğunun iki farklı yolu olarak ele alınır. Kant'a göre söz konusu olan kategoriler yani saf müdrike kavramları olduğu müddetçe "generatio aequivoca" mümkün değildir. Zira "generatio aequivoca" ile kast edilen tecrübenin (yani ampirik bilginin), tecrübe nesnelerinin kavramlarının koşulu olduğu durumdur. Bu apriori karaktere sahip olmaları gerekliliği itibariyle saf müdrike kavramlarının doğası ile çelişmektedir. Öyleyse bu zorunlu uygunluk sadece kategorilerin tecrübenin koşulu olması ile mümkündür [KrV, B-167]. Epigenesis ayrıca "Hüküm Fakültesinin Kritiği"nde (Critique de la faculté de juger) de karşımıza çıkar. Burada doğada organik bir varlığın imkanı bağlamında karşımıza çıkar. Zira Kant'a göre doğanın mekanizmi, doğanın ürünü olarak bu tür organik varlıkların imkanını düşünmek için yeterli değildir. Bu bağlamda epigenesis bu imkanın düşünülmesi için gerekli görülen ön-kurulumun (praestabilisme) işleyebileceği iki mümkün yoldan, Kant'a göre avantajlı olanıdır [KU, AK, V, 422-423].