Ḥuneyn bin İsḥâḳ'ın Risâle adlı eserinin tercüme ve yorumu

Eski Yunan tıbbının ve felsefesinin İslâm dünyasına intikalinde mühim bir rol oynayan mütercim ve hekim Ḥuneyn b. İsḥâḳ‟ın kısaca Risâle olarak bilinen eserinin tam adı Risâletü Ḥuneyn b. Ġsḥâḳ Ġlâ ʿAlî b. Yaḥyâ fî Ẕikri Mâ Türcime Min Kütübi Câlînûs Bi-ʿĠlmihî ve Baʿżı Mâ Lem Yütercem‟dir. Eser, erken dönem İslâm tıp literatürünün ilk metinlerinden biridir. 860‟lı yıllarda kaleme alınan bu eser, Galen‟in Fihrist anlamına gelen Pinax ya da Finiks başlığına sahip, neredeyse Galen‟e ilişkin tüm kitaplar, bunların Süryanice ve Arapça tercümeleri hakkında ayrıntılı bilgiler ihtiva etmektedir. Diğer bir ifade ile Risâle, Galen‟in tercüme edilmiş ya da tercüme edilmemiş kitaplarının bir listesini yani Galen‟e ilişkin 129 kitabı kapsamaktadır. Ḥuneyn, Galen‟in her bir kitabının içeriğini ve yazılma amacını anlatırken ilgili kitabı ilk tercüme eden kişinin ve tercümenin nitelikleri, eserin ne zaman tekrar tercüme edildiği, bazı tercümelerin kimin için yapıldığı gibi bilgilere yer vermiş ve şahıs ve makamları ihtiva eden bilgilere değinmiştir. Ayrıca Ḥuneyn, bazı kitapları tercüme ettiği sıradaki yaşı, deneyimleri, selef ve çağdaş mütercimlerin isimleri, tercüme okulunun her bir üyesinin rolü gibi ayrıntıları da belirtmiştir. Risâle‟nin Türkçeye kazandırılması ve içeriğinin incelenmesi, kanaatimizce Antik Yunan‟dan, İslâm dünyasına bilgi aktarımının tarihî köklerinin tespiti açısından çok merkezi bir noktada durmaktadır. Dolayısyla bir İslâm Bilim Tarihi Doktora programında doktora tezi olarak ele alınmasının gerekliliği aşikârdır. Tezimizde vurgulanması gereken bir diğer husus ise Ḥuneyn‟in tercümelerinde kullanıdığı üslup ve yöntemin incelenmesi olmuştur. Zira Ḥuneyn, sadece Galen‟in eserlerinin mütercimi olarak değil yeni bir medeniyetin bilim yönteminin oluşmasına yaptığı yaratıcı katkılar bakımından da önemli bir isimdir. Nihayetinde araştırmamızda, Ḥuneyn‟in yeni bir çeviri yöntemine nasıl öncülük ettiği de gösterilmiştir. Ḥuneyn‟in Beytü‟l-Ḥikme‟de çalıştığına dair bu eserde bir bilgi bulunmamaktadır. Ḥuneyn‟in anlatımına göre tercümeleri kendi mekânında mütercimleriyle birlikte önce Grekçeden Süryaniceye sonra Arapaçaya çevirme yöntemini bazen de doğrudan Grekçeden Arapçaya çevirme yöntemini uygulayarak gerçekleştirmiştir. Risâle, sadece tercüme edilmiş bir eser değil ayrıca Ḥuneyn‟in gözüyle dönemin paradigmalarını, Bağdat‟ın günlük hayatını, ilim ve kültür dünyasının bir yansımasını da barındırmaktadır. Buna binaen tezimizde Ḥuneyn‟in düşünce ufkuna erişmeye çalışarak onun gibi bir düşünce yapısı oluşturmaya ve geçiş döneminde İslâm dünyasındaki tercüme konusundaki sıkıntılara temas edilmeye çalışılmıştır. Tezimizde Risâle‟nin Türkçe tercümesi ve yorumu kadar Ḥuneyn‟in Galen‟in orijinal kitaplarında geçen ve Antik Yunan-Roma Dönem‟ini yansıtan çok tanrılı sistem, paganizm, tesettür ve mahremiyet, tedavide amaçlı şarap ve domuz eti kullanımı gibi İslâm dini bakımından uygun olmayan pratikler, İslâm kültürüne uyarlamadaki pratikliği bakımından da değerledirilmiştir.