Erbil havzası (Irak'ın kuzeyi) yeraltı sularının hidrojeokimyasal incelemesi

Çalışmanın amacı, Erbil Havzası'ndaki yeraltı sularının ana ve iz element hidrojeokimyasının incelenmesidir. Bu çalışmada kapsamında, yeraltı sularının kimyasal ve iz element analizleri yağışlı ve kurak dönemleri temsil edecek şekilde Mayıs (2021) ve Ekim (2021) aylarında yapılmıştır. Suların izotop analizler için su örnekleri sadece kurak dönemde örneklenmiştir. Su örnekleri alınırken suların pH, sıcaklık (T) ve elektriksel iletkenlik (EC) değerleri arazide yerinde ölçülmüştür. Suların kimyasal ve izotop analiz sonuçları çeşitli grafikler yardımıyla değerlendirilmiştir. İncelenen yeraltı sularının yağışlı dönemde, sıcaklık, pH ve elektriksel iletkenlik (EC) değerleri sırasıyla 21.9 ºC ile 27.2 ºC; 7,8 ile 9,1 ve 60 μS/cm ile 3310 μS/cm arasındadır. Kurak dönemde ise suların sıcaklıkları 20 °C ile 25 °C arasında, pH'ları 7,4 ile 7,8 arasında ve EC'leri ise 380 μS/cm ila 5178 μS/cm arasında değişmektedir. İncelenen suların kimyasal analiz sonuçları Piper, Scholler ve Gibbs diyagramları yardımıyla değerlendirilmiştir. Yeraltı sularında baskın katyonlar Mg2+, Ca2+, baskın anyonlar ise HCO3- ve Cl-'dür. Gibbs diyagramları yardımıyla, incelenen yeraltı sularının kimyasal bileşiminin temelde yeraltı suyu-kayaç etkileşimine bağlı olduğu belirlenmiştir. İncelenen suların δ18O içerikleri -4,65 ‰ ile -7,02 ‰ arasında değişirken δ 2H içerikleri ise -25.98 ‰ ile -42,68 ‰ arasındadır. Suların trityum içerikleri 0,27 TU ile 2,77 TU arasında analiz edilmiştir. Suların izotop bileşimleri, incelenen yeraltı sularının meteorik kökenli olduğunu işaret etmektedir. Yeraltı sularının Mg2+, HCO3-, NO3-, B ve Pb konsantrasyonları Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve Irak içme suyu standartlarında izin verilen maksimum sınır değerlerini aşmaktadır. Şehirleşme, septik tanklar, kanalizasyon ve atık bertarafından sızıntılar, ayrıca tarımsal alanlarda kullanılan fazla miktardaki gübreler ve böcek ilaçları bu iyonların başlıca kaynaklarıdır. Havzada yeraltı suyu kalitesinin sürdürülebilirliğini sağlamak için tarımda aşırı gübre kullanımından kaçınılmalı, ayrıca fosseptikler yerine düzenli kanalizasyon sistemleri kullanılmalıdır.