İbn Hişam el-Ensâri'nin dilsel istişhadlarında kırâatlerin yeri

Bu çalışmada İbn Hişâm el-Ensârî'nin dilsel istişhâdlarında Kur'ân-ı Kerîm kırâatlerini kullanma yöntemi, Muğni'l-lebîb 'an kutubi'l-e'ârib adlı eseri özelinde incelenmiştir. Çoğunluğu nahiv alanında olmak üzere birçok eseri olan müellifin bu başarısında, kişisel gayretlerinin yanı sıra yaşamış oldukları dönemdeki dini, sosyo- kültürel, ekonomik ve siyasi hayatın da etkili olduğu söylenebilir. Doğuda Moğol istilasının baş göstermesi, batıda ise Endülüs'teki iç çekişme ve toplumsal çatışmaların ortaya çıkması, müellifin yaşamış olduğu Kahire'yi kültür ve kalkınma merkezi haline getirmiştir. Bölgede hüküm süren siyasi istikrar sebebiyle de verimli ilmî ortamların oluştuğu ve birçok ilim adamının yetiştiği görülmektedir. İbn Hişâm da bu ilmî atmosferin etkisiyle birçok eser kaleme almıştır. Müellif, dilsel istişhâdlarında nakli delilleri kullanmaya önem vermiştir. Onun, Muğni'l-lebîb'de kullandığı ayet sayısı mükerrer olanlarla beraber üç bine ulaşmaktadır. Hadislerin dilsel istişhâdda kullanılması konusunda ihtilaflar olmasına rağmen İbn Hişâm, eserlerinde hadisleri şâhid olarak getirmiş ve onların kullanımını teşvik etmiştir. Ayrıca müellifin, Arap kelâmına büyük önem verdiği ve nahvî kâidelerle istişhâd etmede onları sıklıkla kullandığı görülmektedir. İbn Hişâm'ın dilsel kâideleri tespitte kullandığı en önemli argümanlardan biri de kırâatlerdir. İlk dönemlerden itibaren kırâatler, Arap dili alanında yazılan eserlerde şâhid olarak kullanılmış, aynı zamanda kırâat alanında yazılan eserlerde de bir kırâatin sıhhati, Arap dili kâideleri delil getirilerek ispatlanmaya çalışılmıştır. Bununla birlikte dilcilerin, kırâatleri kendi metot ve yöntemlerine uygun olarak ele aldıkları, "kırâatlerin uyulması gereken birer sünnet" olduğunu kabul etmekle beraber çeşitli gerekçelerle onları dilsel tahlile tabi tuttukları görülmüştür. Çalışma neticesinde müellifin, naklî delillere ve özellikle Kur'ân ayetleri ve kırâatlerine sıklıkla başvurduğu, hem kırâat-ı seb'a, hem de onlar dışındaki okumaları birçok dil kâidesinde şâhid olarak kullandığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte İbn Hişâm'ın, dilci kimliğinin etkisinde kalarak kırâat-ı seb'a arasındaki bazı okumalarda tercihte bulunduğu ve bazılarını da dilsel tahlile tabi tuttuğu müşahede edilmiştir. Onun bazı kırâatleri, imamına nispet etmede ve bazı kırâatlerin de okunuşunda yalnız kaldığı görülmüştür. İbn Hişâm, sadece belli bir bölgeye gönderilen Mushaf'tan delil getirmek manasında olan yerel Mushaf hüccetiyle de istişhâd etmiş, bazen de dilciler tarafından "kullanımdan uzak, zayıf ve dayanağı bulunmayan" şeklinde nitelenen kırâatleri de delil getirmekten çekinmemiştir. Ayrıca müellifin, Mushaf hattı ile uyuşmayan okumalardan da şâhid getirdiği tespit edilmiştir.