İbn Rüşd'ün mantığında önermeler

Klasik İslam felsefesinin önemli filozoflarından biri olan İbn Rüşd'ün mantık sisteminin anlaşılması, Aristoteles merkezli bir okumayla mümkündür. Bütün bir mantık sisteminde olduğu gibi, onun önermeler mantığına ilişkin görüşleri de Aristoteles'in mantık anlayışı çerçevesinde gelişmiştir. İbn Rüşd'ün konumlandığı yer itibariyle durumun bu şeklide değerlendirilmesi onun özgün görüşlere sahip olmadığını göstermez. Nitekim çalışmamıza konu olan önermeler mantığında, önermenin terimleri, şartlı önermeler, modalite ve döndürme gibi birçok konuda Aristoteles'in değinmediği, İbn Rüşd'e has düşünceler görmekteyiz. Bu çerçevede "İbn Rüşd'ün Mantığında Önermeler" konulu çalışmamız, bir yandan İbn Rüşd'e özgü görüşler öte yandan onun Aristoteles bağlamında geliştirdiği yorumlar, ayrıca onun yorumcularla girmiş olduğu tartışmalar etrafında şekillenmiştir. Tezimiz üç bölümden meydana gelmektedir. Birinci bölümünde, önermenin terimleri, konu ve yüklemin birden fazla olması durumunda önermenin alacağı yapısal değişme ile birlikte epistemik değerleri ve şartlı önermelere ilişkin İbn Rüşd'ün eleştirileri ele alınmıştır. Bu çerçevede onun yaklaşımı, Aristoteles savunusundan hareketle, İskender Afrodisî, Fârâbî ve İbn Sînâ'nın görüşlerini hedef almak suretiyle gelişmektedir. Bu bölümün en dikkat çeken konusu şartlı önermelerdir. Aristoteles'ten hareketle şartlı önermelerin dönüştürülmesi ve bilimsellik değeri hususunda İbn Rüşd'ün ileri sürdüğü görüşler, Fârâbî ve İbn Sînâ ile karşılaştırılarak bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur. İkinci bölümde, önermelerin nitelik, nicelik ve modaliteleri ele alınmıştır. Bu bölümde üzerinde en çok durduğumuz konu önermelerin modalitesi olmuştur. Mantığın en çok tartışılan konularından biri olan modalite kısmı, iki hususiyetle şekillenmiştir. Birincisi, mutlak, zorunlu ve mümkün önermelerin çeşitlerine dair İbn Rüşd'ün modalite tarihinde konumlandığı yerin belirlenmesi olmuştur. İkincisi ise özellikle mutlak önermeler konusunda, onun Antik yorumcular başta olmak üzere, Fârâbî ve İbn Sînâ'nın görüşlerine yönelik yoğun eleştirilenin bir değerlendirilmesi yapılmıştır. Üçüncü ve son bölüm ise önermelerin karşı-olum ilişkisi ve döndürmesine ayrılmıştır. Karşı-olum ilişkisinde niceliği belirsiz önermelerin konumu, altıklık ilişkisi ve gelecek zamanlı önermelerin çelişik durumları gibi problemli noktalarda İbn Rüşd'ün yaklaşımı, Aristoteles başta olmak üzere diğer filozoflarla karşılaştırılarak tartışılmıştır. Döndürme konusunda ise İbn Sînâ'nın Aristoteles sistemine yönelik açık örneklerle karşı itirazları belirlendikten sonra, İbn Sînâ'nın karşıt eleştirilerine yönelik İbn Rüşd'ün bilkuvve-bilfiil kategorik ayrımlar aracılığıyla, Aristoteles sisteminin haklılığının temellendirilmesine yoğunlaşılmıştır.