İbnü'l-Arabî'de öznel Tanrı tasavvuru: İnanılan ilah öğretisi ve vahdet-i vücûd teorisindeki konumu

İbnü'l-Arabî'nin öğretisinde Tanrı, insan ve âlem ile sürekli irtibatlı bir varlık olarak göz önüne alınmaktadır. Ezelden beri hâdis olan büyük ve küçük âlem ile ezelî Tanrı arasında ebedî olarak hüküm süren/sürecek olan bu kesintisiz irtibat kendini muhtelif formlar ve nispetler altında göstermektedir. Varlık (vücûd) ve oluş (kevn), varolan/varedilen (mevcut) ve yokluk (adem), birlik ve çokluk, üç (selâse) ve tek (ferd), kendisi (ayn) ve başkası (gayr), hâlik ve mahlûk, ilâh ve meʻlûh, rab ve merbûb, maʻbûd ve âbid, bilen ve bilinen ve benzeri formlar ve nispetlerde kendini gösteren mezkûr irtibat, anlaşılacağı üzere, epistemolojik, ontolojik, kozmolojik, teolojik ve metafizik bir karakter taşımaktadır. İbnü'l-Arabî'de öznel Tanrı tasavvuru, inanılan ilâh (el-ilâhu'l-muʻtekad) öğretisi olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu öğretiye göre bir bütün olarak âlemin ve istisnasız olarak her insanın, farkında olsun ya da olmasın, sâbit aynı, ilâhi ismi, kevn-i câmiliği, ferdiyeti ve özel yönü bakımından, Tanrı ile bir an için bile olsa irtibatsız olması olanaklı değildir. Bu çalışmada, öznel Tanrı tasavvuru, vahdet-i vücûd teorisinin tam da merkezinde yer alan bir öğreti olarak, zikrolunan muhtelif veçheleri bakımından araştırılmaktadır.