II. Meşrutiyet Döneminde çalışma ilişkileri ve çalışan hakları

II. Meşrutiyet Döneminde Çalışma İlişkileri ve Çalışan Hakları Osmanlı Devleti, ortaya çıkan küresel ve iç dinamiklerin tesiriyle XIX. yüzyılda baş döndürücü bir değişim sürecine girmiştir. Bu dönemde işçi ve diğer tüm çalışanların sosyal hayatları, hakları ve statülerinde önemli gelişmeler kaydedilmiştir. Araştırmamızda XIX. yüzyılın son çeyreğinden tarih sahnesinden ayrılışına kadar geçen süre zarfında Osmanlı Devleti'nde çalışanlara ait hakların ve buna dair hukuki zeminin seyrettiği serüven ele alınmıştır. Bu çerçevede Osmanlı Devleti'nin hukuki temellerini teşkil eden İslam hukuku kaynaklarından, araştırmaya açılmış Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi arşiv vesikalarından, yerli ve yabancı telif ve ansiklopedik eserlerden, makaleler, gazeteler ve düsturlardan istifade edilmiştir. Kuruluşundan itibaren Osmanlı Devleti'nde gerek ücret sisteminin ve örgütlenmenin, gerekse tatillerin, izinlerin ve diğer çalışan haklarının temelsiz olmadığı görülmektedir. Osmanlı idarecileri, İslam hukukunu ve bunun etrafında şekillenen hukuki müktesebat ve mevzuat, çalışma ve insan çalıştırma hakkı, dinlenme, ibadet, ücret ve insani mesai kavramlarını gözetmişlerdir. Ancak iş hayatı ve çalışma koşullarının değişimi, dünyada meydana gelen konuya dair mühim hadiseler, ülkemizde sendikal anlamda yapılanma, hak mücadelesinde yeni taleplerin seslendirilmesine yol açmıştır. Osmanlı Devleti'nde işçi-çalışan hakları konusunda atılan en eski adımlardan birinin Fincancılar Sözleşmesi olduğu belirtilebilir. Bunu, benzer birtakım yapılanmalar ve hukuki metinler izlemişse de, XIX. yüzyıla gelindiğinde mühim gelişmeler yaşandığına şahit olmaktayız. Özellikle Tanzimat ile beraber bir dizi nizamnamenin yayımlandığı görülmektedir. Bununla beraber yüzyılın son çeyreğinde işçi-işveren hak ve sorumluluklarının tespiti, ihtilafların halline dair hukuki çözüm yollarının ortaya konabilmesi sürecinde II. Meşrutiyet başlı başına bir milat kabul edilmelidir. Bu dönemde işçilerin yoğun biçimde hak arama faaliyetlerine girdiği ve çok sayıda sivil yapı kurdukları görülmektedir. İş bırakma ve benzeri eylemler zirve yapmış, neticede İlan-ı Hürriyet ile birlikte iktidara gelen yeni yönetim, Türk İş Hukuku ve hukuk tarihimiz için büyük öneme sahip Ta'til-i Eşgâl Kanunu'nu yayımlamak mecburiyetinde kalmıştır. Sergilenen mücadeleler, sendikal yapılar, sisteme giren yeni mevzuat ve diğer tüm gelişmeler işçi-çalışan haklarının ve İş hukukumuzun tekâmülünde önemli roller oynamıştır. Bu anlamda Türkiye Cumhuriyeti'nde iş ve sosyal güvenlik hukuku ile bu çerçevede gelişen kurumların temelinde XX. yüzyılın başında yaşanan hararetli sürecin büyük etkisi bulunmaktadır.