II. Meşrutiyet Döneminde Türk eğitim sistemindeki gelişmeler ve Ethem Nejat Bey

II. Meşrutiyet dönemi, Osmanlı modernleşme sürecinin en önemli aşamalarından birisidir. Bu dönem Tanzimat Fermanıyla başlayan ve Cumhuriyet Türkiye'siyle sonuçlanan batılılaşma evrimini birbirine bağlayan köprü durumundadır. Bu açıdan II. Meşrutiyet dönemi layıkıyla anlaşılmadan Cumhuriyet dönemi ve günümüz Türkiye'si tam olarak anlaşılamaz.Modernleşme araçlarının en önemlilerinden birisi yaygın ve örgün kurumlarıyla eğitimdir. Klasik Osmanlı eğitim sistemi, XVII. Yüzyılın sonlarından itibaren Avrupa karşısında alınan mağlubiyetlerden sonra başta aydınlar olmak üzere sivil ve askerî bürokrasi tarafından üzerinde düşünülmeye başlanılan bir konu olmuştur. İlk zamanlarda ekseriyetle askerî eğitim ve teknik konularda yapılan ıslahatlar XIX. Yüzyılın ortalarında Tanzimat Fermanı ile başlayan süreçte artık sivil ve yaygın eğitim alanında da uygulanmaya başlanılmıştır. Özellikle Tanzimat aydınları devletin kötü gidişatının eğitimsel sorunlardan kaynaklandığının farkına varmışlardır.Bu farkına varış Osmanlı Devletinin iç ve dış politikada sancılı bir dönemde bulunmasından dolayı tam anlamıyla pratiğe yansıyamamıştır. Mevcut siyasi otoriteye karşı başlayan ciddi muhalefet hareketi, tüm alanlarda olduğu gibi eğitim alanında da önlerinde tek engel olarak II. Abdülhamit'i görüyordu. II. Abdülhamit'in Meşrutiyet'i ikinci defa ilan etmesi ile birlikte Osmanlı coğrafyasında büyük bir hürriyet ortamı doğmuş, siyasi, ekonomik ve politik bir takım dönüşümler yaşanmaya başlamıştır. Fakat bu dönüşümlerin devletin bekası için yeterli olmadığı görülmüştür. Artık Osmanlı aydınlarının tek amacı devleti yıkılmaktan kurtarmak olmuştur. Bu da ancak eğitim sayesinde sağlanabilirdi.II. Meşrutiyet dönemi eğitim konusunda ortaya atılan fikirler açısında en zengin dönemdir. Başta Emrullah Efendi olmak üzere, Sâtı' Bey, Tevfik Fikret, Ziya Gökalp, Kâzım Nami, Selim Sırrı, İsmail Mahir Efendi, Halide Edip ve Ethem Nejat Bey gibi eğitimciler çeşitli eğitimsel fikirler ileri sürmüşlerdir. Siyasi iktidar tarafından da eğitim örgütlenmesi ve bürokrasisi başta olmak üzere bir takım girişimlerde bulunulmuştur.Çalışmamızın birinci bölümünde II. Meşrutiyet öncesi eğitim anlayışının genel yapısından hareketle II. Meşrutiyet'in ilanından sona bu yapının nasıl bir hal aldığı ve ne gibi gelişmeler yaşandığı üzerinde durulmuştur. Açılan okullar, önemli eğitimciler, idareciler ve fikirlerin sistematik bir değerlendirmesi yapılmıştır.Çalışmamızın ikinci bölümünde ise bu dönemin önemli eğitimcilerinden birisi olan Ethem Nejat Bey'in hayatı, Meşrutiyet döneminde inandığı Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük görüşleri ve uygulamaları ile 1918'den sonra katıldığı sol hareket içerisindeki yeri, iktisadi görüşleri ve eğitim alanında ortaya koyduğu fikirler ve yenilikler konu edinilmiştir. Özellikle ziraat ve ticaret eğitimi, izcilik, beden terbiyesi, milli eğitim, köy muallim mektepleri, öğretmen yetiştirilmesi gibi konularda dikkate değer öneriler ve fikirler öne süren Ethem Nejat Bey, sürekli yenilikten, hareketlilikten ve ilerlemekten yana bir görüntü çizmiştir. Eğitim alanında ileri sürdüğü görüşlerin birçoğunun II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemlerinde uygulamaya geçirilmiş olması Nejat Bey'in ne denli önemli bir eğitimci olduğunun en açık göstergesi olmuştur.Bu açıdan bakılınca çalışmamız hem bir dönem çalışması hem de bu dönemin aydınlarından Ethem Nejat Bey'in biyografisinden ibarettir.