İklim değişikliği açısından katı atık yönetimi: Doğu Anadolu Bölgesi belediyeleri üzerine inceleme

Bu çalışma; iklim değişikliği doğrultusunda Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki 11 il belediyesi, 3 büyükşehir ve bu büyükşehirlerde yer alan 8 merkez ilçe belediyesinin katı atık yönetimine odaklanmaktadır. Dünyada yaşanan nüfus artışı, kentleşme, ekonomik büyüme, tüketim kalıplarının değişmesine bağlı olarak miktarı sürekli artan, içeriği değişen ve küresel ısınma üzerinde etkili olan kentsel katı atıklar devletlerin ve yerel yönetimlerin başa çıkması gereken konuların başında gelmektedir. Bununla birlikte insan faaliyetleri sonucu oluşan sera gazı salımındaki artış iklim değişikliği ile ilişkilendirilmekte ve sera gazlarındaki artışın temel kaynakları olarak da enerji, endüstriyel işlemler, tarım ve atık sektörleri gösterilmektedir. Bu çerçevede sera gazı salımlarında yaşanan artışın hangi kaynaklar tarafından gerçekleştiğinin bilinmesi ve izlenmesi, insan kaynaklı iklim değişikliğinin sebeplerini ve yol açacağı olumsuzlukları azaltma ve etkilerine uyum sağlama açısından önemlidir. İklim değişikliğine yol açan önemli faktörlerden biri katı atıklardır. Kentsel katı atıklar, yüzyıllar boyunca çevre ve insan sağlığı üzerinde yapmış olduğu olumsuz etkinin yanı sıra ayrıca sera gazı salımına da kaynaklık eden sektörlerden biridir. Antropojenik iklim değişikliği üzerinde enerji, endüstriyel işlemler, ürün kullanımı ve tarım sektörlerinden kaynaklanan sera gazı salımlarının etkisi daha büyük olmakla birlikte atık sektörünün de yaklaşık % 2-3 oranında sera gazını artırıcı bir etkisi bulunmaktadır. Katı atıkların uzaklaştırılması, yakılması ve bertarafında atmosfere karbondioksit salımının yanında metan gazı salımı da gerçekleşmektedir. Karbondioksite nazaran 28 kat daha fazla ısıyı tutma potansiyeli olan metan gazının önemli bir kısmı kentsel katı atıkların depolanması ve bertarafı esnasında ortaya çıkmaktadır. Bu tezde iklim değişikliği açısından Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki belediyelerin katı atık yönetimi ele alınmıştır. Doğu Anadolu Bölgesi Türkiye'nin diğer bölgeleri ile karşılaştırıldığında nüfus miktarı, sanayileşme ve kentleşme oranı açısından son sırada yer aldığı görülmektedir. Bu bağlamda bölgede yaklaşık 6 milyon kişi yaşamaktadır. Bölgede kişi başına düşen günlük atık miktarı 1,08 kg olup, bu miktar ülke ortalamasının altındadır. Bölgede sanayileşme oranı % 2,7, kentleşme oranı ise % 79,6'dır. Bu çalışmada Doğu Anadolu Bölgesi'nin seçilmesinin sebebi sanayileşmenin fazla gelişim göstermediği, kentleşme oranının ülke ortalamasının altında kaldığı ve katı atık miktarının diğer bölgelere göre daha az olduğu bir bölge olmasıdır. Ayrıca bölgedeki 14 il belediyesinin tümü katı atık bertarafında vahşi depolama yöntemini uzun yıllar uygulamış ve bu uygulamanın neticesinde bölgedeki bütün illerde şehir çöplükleri ortaya çıkmıştır. Bu şehir çöplükleri insan sağlığı, çevre ve yerleşim alanları üzerindeki baskıyı artırarak toprağı, havayı ve su kaynaklarını kirletmektedir. Buradan hareketle bu çalışma Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki il belediyelerinin kentsel katı atıkları sürdürülebilir ve entegre bir yönetim yaklaşımı ile yöneterek söz konusu olumsuzlukların üstesinden gelebileceğini, atık depolama sahalarında biriken metan gazının enerji üretiminde kullanılarak yararlı hale getirilebileceğini ve bu gazın iklim değişikliği üzerindeki etkisinin azaltılabileceğini ortaya koymaktadır. Bu çerçevede Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki 22 belediyenin katı atık yönetim yaklaşımı ve bunun iklim değişikliği ile olan ilişkisi; belediyelerin atık önleme, atık azaltma, geri dönüşüm, geri kazanım, bilgilendirme ve bilinçlendirme faaliyeti, katı atık düzenli depolama sahasını kurma, depolama sahasında katı atıktan enerji üretimi temelinde haritalandırarak nesnel bir şekilde açıklanmaya çalışılmış; yapılandırılmış görüşme planı ile elde edilen bulgular niteliksel olarak çözümlenmiştir.