İktisadi kalkınmanın temel belirleyicilerinin kişi başına gayri safi yurtiçi hasıla üzerine etkisi: Eski Avrupa kolonileri örneği

ÖZET Ülkeler arasındaki derin gelir farklılıkların açıklanmasında Neoklasik modelin sermayenin marjinal veriminin sermayenin düşük seviyede olduğu az gelişmiş ülkelerde büyüme oranlarının diğer ülke gruplarına nazaran daha yüksek olacağı ve böylece az gelişmiş ülkelerin gelişmiş ülkelerin gelir düzeyine yakınlaşacağı öngörüsünün aksine yıllar içerisinde az gelişmiş ülkelerin sermaye yetersizliği kronik bir sorun olarak kalmıştır. Yüksek getiri sermaye sahiplerini az gelişmiş ülkelere yatırım yapmak için yeterince cezbetmemiştir. Bu sebeple az gelişmiş ülkelerde yüksek getirinin sermayeyi cezbetmeme konusu iktisatçılar tarafından özellikle son otuz yılda yoğun araştırma konusu olmuştur ve gelir farklılıklarının altında yatan daha derin sebepler üzerine odaklanılmıştır. Neden bazı ülkeler daha fazla beşeri ve fiziksel sermaye yatırımı yapıyorken, kaynaklarını daha verimli kullanıyorken diğerleri bunu başaramamıştır. Bu soruyu yanıtlamak için muhtemel açıklamalar coğrafi etmenler, ticaret ve entegrasyon, kurumsal faktörler ve kültürel belirleyiciler olmuştur. Her bir muhtemel açıklama seçilmiş ülke örnekleri için gelir farklılıklarını açıklamak açısından başarılıyken daha büyük ülke örneklemleri için hangisi veya hangileri ön plana çıkıyor, diğer muhtemel belirleyiciler kontrol edildiğinde hangisi veya hangileri anahtar bir rol üstleniyor sorularını yanıtlamak amacıyla çalışmada kurumsal nitelik, ticaret-entegrasyon ve kendine has durumundan dolayı Sahra-altı Afrika ülkeleri için araç değişkenler kullanıldığı iki aşamalı en küçük kareler (2AEKK) yönteminden yararlanılmıştır. Acemoğlu, Johnson ve Robinson (2001) tarafından oluşturulan eski Avrupa kolonilerindeki ölüm oranları kurumsal niteliği ölçmek için araç olarak kullanılmıştır. Avrupalılar yöreye özgü hastalıklardan korunabildikleri ölçüde kendilerine özgü kurumsal yapıyı inşa ettiler ve bunun 2015 yılı kişi başına gelir düzeyi üzerinde önemli bir etkisi olmuştur. Ticaret-entegrasyon için ise Frankel ve Romer (1999) tarafından çekim modeli esas alınarak oluşturulan ticarete açıklık tahminleri ticaret-entegrasyon düzeyini ölçmek için araç olarak kullanılmıştır. Sahra altı Afrika ülkeleri için ise Dünya Sağlık Örgütü'nün 2015 yılı Dünya Sıtma Hastalığı Raporu verileri kullanılarak oluşturulan sıtma endeksi değerleri kullanılmıştır. Bu zamana kadarki çalışmalar ya yalnızca kurumsal belirleyicilerin önemine odaklanmıştır veya coğrafyanın iktisadi gelişme üzerindeki biricikliğini ifade etmiştir. Çok az çalışma bu iki değişkenin ortak olarak iktisadi gelişme düzeyini belirlemede gerçekten önemli olduğunu ifade etmiştir. Çalışmada kullanılan iki aşamalı en küçük kareler modelinin (2AEKK) sonuçlarının da ortaya koyduğu gibi kurumsal nitelikteki 1 puanlık bir iyileşme kişi başına gelirde % 62'lik bir artışa neden olmuştur. Sahra Altı Afrika ülkelerinin kendine has coğrafyası ve bunun berberinde getirdiği olumsuzluklar ise bu ülkelerin dünyanın geri kalan ülkelerinin gelirlerinin yalnızca % 21'ine ulaşmasına neden olmuştur. Kurumsal belirleyiciler ve Sahra Altı Afrika ülkeleri için kukla değişken dahil edildiğinde diğer muhtemel belirleyiciler istatistiksel olarak anlamlı sonuçlara sahip değiller, hatta Sahra Altı Afrika ülkeleri betimlemek için kullanılan değişken dışındaki coğrafya değişkeni için negatif katsayı tahmini bulunmuştur. Anahtar Kelimeler: İktisadi Kalkınma, Coğrafi Etmenler, Ticaret ve Entegrasyon, Kurumsal Faktörler, Sahra Altı Afrika