İlkokul dördüncü sınıf öğrencilerinin çevre algıları ile çevreye yönelik tutum ve davranışlarının değerlendirilmesi

Bu çalışmada ilkokul dördüncü sınıf öğrencilerinin çevreye ilişkin algıları, çevreye yönelik tutumları ve çevreye yönelik sorumlu davranışlarının belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu amaca ulaşmak için, araştırmada nicel ve nitel araştırma yöntemleri kullanılmıştır. Betimsel tarama modeli olarak tasarlanan bu araştırmanın evrenini, 2018-2019 eğitim öğretim yılı ikinci yarıyılı Kocaeli ilinde devlet ilkokullarında öğrenim görmekte olan dördüncü sınıf öğrencileri oluşturmaktadır. Örneklem belirleme sürecinde ise çok aşamalı örnekleme yapılmıştır. Birinci aşamada amaçlı örnekleme yöntemlerinden uygun durum örnekleme yapılmıştır. Buna göre, hava kirliliğinin en yoğun olduğu Dilovası İlçesi, hava kirliliğinin en az olduğu Kandıra İlçesi ve merkez ilçe olarak İzmit ilçesi örnekleme alınmıştır. İkinci aşamada geriye kalan 9 ilçeden şans yöntemiyle Başiskele ilçesi ve Kartepe İlçesi örnekleme dahil edilmiştir. Üçüncü aşamada ise örnekleme giren ilçelerdeki okullar şans yöntemiyle belirlenmiştir. Buna göre, örneklem formülü ile hesaplanan sayılar dikkate alınarak her ilçede araştırmanın gerçekleştirileceği devlet okulları şans yöntemiyle belirlenmiştir. Dolayısıyla, araştırmanın örneklemini, bu ilçelerden şans yöntemiyle seçilen okullarda öğrenim gören 1424 dördüncü sınıf öğrencisi oluşturmaktadır. Araştırmanın nicel boyutunun verileri araştırmacı tarafında geliştirilen 'Çevreye Yönelik Tutum Ölçeği' ve Yaşaroğlu (2012)'nun geliştirdiği 'Çevreye Yönelik Sorumlu Davranış Ölçeği' ve 'Kişisel Bilgi Formu' ile; nitel boyutunun verileri ise bir yarı yapılandırılmış sorudan oluşan görüşme formu ile toplanmıştır. Elde edilen nicel veriler ve nitel veriler ayrı ayrı analiz edilmiştir. Çevreye yönelik tutum ölçeği geliştirilmesi aşamasında; Keşfedici Faktör Analizi ve Doğrulayıcı Faktör Analizi için ayrı ayrı gruplar kullanılmıştır. Keşfedici Faktör Analizi sürecinde, uygulama ölçeği verilerinin faktör analizi için uygun olup olmadığı Kaiser-Mayer-Olkin ve Barlett testleri ile kontrol edilmiştir. Ölçeğin Kaiser-Mayer-Olkin testi ,877; Barlett testi 1623,380 (p<,01) olarak bulunmuştur. Gerçekleştirilen Keşfedici Faktör Analizi sonucunda 3 faktör ve 15 maddeden oluşan ölçeğin güvenirlik katsayısının ,871 (Cronbach's Alpha) olduğu ve bu üç boyutun toplam varyansın %54,99'unu açıkladığı görülmüştür. Ortaya çıkan ölçeğin yapı geçerliğinin incelenmesi amacıyla başka bir grupta Doğrulayıcı Faktör Analizi yapılmıştır. Satorra-Bentler Düzeltilmiş En Çok Olabilirlik Kestiriminin kullanıldığı analiz sonuçlarına göre, ölçeğin kabul edilebilir uyum değerlerine (S-B χ2/sd=2,970; RMSEA= ,039; CFI= ,93; IFI=,94; TLI=,92; MFI=,93) sahip olduğu görülmüştür. Ölçek genelinin Cronbach's Alpha güvenirlik katsayısı ,887; birinci faktör için ,820; ikinci faktör için ,758; üçüncü faktör için ,716 olarak hesaplanmıştır. Bu bulgular, Keşfedici Faktör Analizi sonucunda elde edilen ölçeğin yapısının Doğrulayıcı Faktör Analizi ile doğrulandığını göstermiştir. Araştırma verilerinin çözümlenmesi aşamasında ise, nitel veriler içerik analizi ve betimsel analiz ile değerlendirilmiştir. Kodlayıcı güvenirliği ise kodlayıcı güvenirliği formülü ve Cohen's Kappa Katsayısı ile değerlendirilmiştir. Nicel verilerin analizinde istatistik paket programı kullanılmıştır. Çevreye Yönelik Tutum Ölçeği için analizlerde non-parametrik testler kullanılmıştır. Buna göre iki kategorili değişkenlerde ilişkisiz ölçümler için Mann Whitney U-Testi, ikiden fazla kategoriye sahip değişkenlerde ise ilişkisiz ölçümler için Kruskal Wallis H-Testi kullanılmıştır. Kruskal Wallis H-Testinin anlamlı olduğu durumlarda, anlamlı farklılığın hangi gruplar arasında olduğunu belirlemek için ilişkisiz ölçümler için Mann Whitney U-Testi kullanılmıştır. Çevreye Yönelik Sorumlu Davranış Ölçeği için parametrik testler kullanılmıştır. Buna göre iki kategorili değişkenlerde bağımsız örneklem t-testi, ikiden fazla kategoriye sahip değişkenlerde ise İlişkisiz Örneklemler İçin Tek Faktörlü Varyans Analizi (ANOVA) kullanılmıştır. Varyans Analizinin anlamlı olması durumunda hangi gruplar arasında farklılık olduğunu belirlemek için Sheffe çoklu karşılaştırma testi kullanılmıştır. Öğrencilerin çevreye yönelik tutumları ile çevreye yönelik sorumlu davranışları arasında anlamlı ilişki olup olmadığını incelemek için Spearman Sıra Farkları Korelasyonu kullanılmıştır. Araştırma bulgularına göre, nitel verilerin kodlayıcı güvenirliği iki istatistikte yüksek ve kabul edilebilir çıkmıştır. İlkokul dördüncü sınıf öğrencileri çevre hakkında 45 farklı ve geçerli metafor üretmişlerdir. Bu metaforlar ortak özellikleri bakımından incelenmiş ve 5 farklı kavramsal kategori altında toplanmıştır. Dördüncü sınıf öğrencilerinin çevreyi daha çok 'Hayat', 'Ev' ve 'Cennet' metaforlarıyla ifade ettikleri ve öğrencilerin çevre algılarının iyi dünyaya yönelik görüşler olduğu ortaya çıkmıştır. Öğrencilerin büyük çoğunluğu 'Çevre' kavramını 'Canlılık İfadesi Olarak Çevre' olarak algılamaktadır. Öğrencilerin çevreye yönelik tutumlarının yüksek düzeyde olduğu, kız öğrencilerin erkek öğrencilere göre anlamlı ve göreli olarak daha olumlu tutuma sahip oldukları, yaş olarak daha küçük öğrencilerin diğer yaş seviyelerindeki öğrencilere göre anlamlı ve göreli olarak daha olumlu tutuma sahip oldukları ortaya çıkmıştır. Öğrencilerin çevreye yönelik sorumlu davranışlarının görülme sıklığı düzeyinin 'Sık Sık Yaparım' olduğu ve evcil hayvana sahip öğrencilerin çevreye yönelik daha sorumlu davranışa sahip oldukları ortaya çıkmıştır. Öğrencilerin tutum sıra ortalamaları ve sorumlu davranış ortalamaları dikkate alındığında anne-babanın prestiji (eğitim, meslek ve aylık gelir) arttıkça, öğrencilerin çevreye yönelik tutum sıra ortalamalarının ve sorumlu davranış ortalamalarının yükseldiği ortaya çıkmıştır. Araştırma sonucunda, öğrencilerin çevreye yönelik tutumları ile çevreye yönelik sorumlu davranışları arasında pozitif yönde orta düzeyde ilişki olduğu ortaya çıkmıştır. Buna göre, öğrencilerin çevreye yönelik tutumları olumlu yönde arttıkça, çevreye yönelik sorumlu davranışlarının göreli olarak arttığı söylenebilir.