Türkiye'de tarımsal desteklerin tarımsal üretime etkisi: Panelveri analizi ve nominal grup tekniği uygulanması

Türkiye'de 2002-2022 döneminde tarım alanlarının daralmasına rağmen tarımsal üretim %100'en fazla artış göstermiştir. Ayrıca bu dönemde Türkiye'nin tarımsal üretime yön vermek amacıyla kullandığı destekleme araçları ile ilgili uluslararası anlamda yeni ilke ve yaklaşımlar da belirlenmiştir. Türkiye'nin üye olduğu Dünya Ticaret Örgütü (WTO)'nun Doha Tarım Müzakereleri'nde ve üyelik sürecini yürüttüğü Avrupa Birliği'nde neoliberal politikalar doğrultusunda tarımsal iç desteklemelerin tarımsal üretimden bağımsız olması gerektiği, uluslararası ticareti bozan iç desteklerin azaltılması ilkeleri benimsenmiştir. Bu ilkeler doğrultusunda hem WTO üyeleri hem de EU ülkelerinde tarımsal iç desteklemeler tarımsal üretim yerine ürün ve üretici odaklı bir forma dönüşmüştür. Bu doğrultuda Türkiye'de uygulanmakta olan tarımsal desteklemelerin tarımsal üretimden bağımsız olup olmadığı uluslararası yükümlülükler bakımından önem arz etmektedir. Tarımsal desteklemelerin asli ilkelerinden birisi olan yerli üreticileri koruma amacının ise ne derece gerçekleştiği ayrı bir sorudur. Belirtilen hususlar ışığında bu çalışmada; Türkiye'de milenyum sonrası kullanılan tarımsal destekleme araçlarının tarımsal üretimden bağımsız olup olmadığı, tarımsal desteklerin tarımsal üreticileri ne derecede koruduğu, tarımsal destekleme uygulamalarına yönelik problemlerin neler olduğu ele alınmıştır. Çalışma kapsamında biri nitel diğeri ampirik olmak üzere iki farklı analiz gerçekleştirilmiştir. Nominal Grup Tekniği (NGT) kullanılarak Çukurova'da, destekleme politikalarının etkinliğini tespit edilmiş, tarımsal üreticilerin üretim süreçlerinde yaşadıkları problemlerin öncelik ve önem sırasını belirlenmiştir. NGT sonuçları makro bir perspektif sunması amacıyla tematik analize tabii tutulmuştur. Tarımsal desteklemelere yönelik üzerinde mutabakat sağlanan en önemli eleştiriler sırasıyla akaryakıt ve gübre desteğinin yetersizliği, desteklerin planlı üretime yönlendirmemesi ve bu desteklerin vergi yükünü azaltmaya yönelik olmayışıdır. Tarımsal üretim sürecinde yaşanan zorluklar ise tematik olarak tarımsal girdilerin yüksekliği (%32,6), operasyonel maliyetler (%31,4), tarımsal desteklemelerin yetersizliği (%19) ve sektörel problemler (%16,9) olmuştur. Türkiye'de tarımsal desteklerin üretimden bağımsız olup olmadığı ve tarımsal desteklemelerin uygulama türlerine göre üretim üzerinde etkisini tespit etmek amacıyla 2002-2020 dönemini ve 81 ili kapsayan 4 farklı ekonometrik tahmin modeli kurulmuştur. Ekonometrik modeller Huber, Eicker ve White tarafından geliştirilen tahminci kullanılarak tahmin edilmiştir. Analizler sonucu elde edilen bulgular, tarımsal desteklerin tarımsal üretimden bağımsız olmadığını ortaya koymuştur, ceteris paribus. Spesifik olarak, fark ödeme desteklemelerinde gerçekleşen %1 birimlik artış, tarımsal üretim üzerinde ortalama %0,85, alan bazlı desteklemelerde %1 birimlik artış, tarımsal üretim üzerinde ortalama %0,78, hayvancılık desteklemelerindeki %1 birimlik artış ise tarımsal üretim üzerinde ortalama %2,63 oranında istatistiksel olarak anlamlı bir etki yarattığı görülmektedir. Toplam tarımsal desteklemelerdeki %1 birimlik artış ise tarımsal üretim üzerinde %2,49 oranında istatistiksel olarak anlamlı bir etki yaratmaktadır. Çalışmada yer alan, ampirik analizlerde yararlanılan kimyevi gübre tüketimi ve tarımsal kredi kullanımı değişkenlerinin de düşük bir katsayı ile dahi olsa tarımsal üretim üzerinde istatistiksel olarak anlamlı ve negatif bir etkisi ortaya konmuştur. Yapılan analizlere ait bulgular ışığında, Türkiye'nin tarımsal desteklemeler hususunda ulusal amaç ve kaygıları ile uluslararası taahhüt ve sorumlulukları çerçevesinde tarımsal desteklemelerin düzeyini ele alması önem arz etmektedir. Tüm dünyada gıda enflasyonunun arttığı, tarım ürünlerine erişim sorunları dolayısıyla korumacı tarımsal iç destekleme politikalarına yönelimin başladığı bir dönemde Türkiye'de de iç destekleme politikalarının etkinlik düzeyinin arttırılması önerilmektedir. Anahtar Kelimeler: Tarımsal destekler, panel veri analizi, nominal grup tekniği, tarımsal liberalizasyon, tarımsal üretim