İmparator Dıocletıanus dönemi: Siyasi olaylar ve reformlar (284-305)

Roma imparatoru Diocletianus'un 284-305 yılları arasındaki yirmi bir yıllık egemenliği Roma tarihindeki önemli dönüm noktalarından biridir. 235 yılında başlayan ve imparatorluğun bir zayıflama dönemine girmesine neden olan elli yıllık kriz dönemi 284 yılında iktidara gelen Diocletianus'un icraatlarıyla sona ermiştir. Diocletianus'un iktidara geldiği dönemde Roma askerleri devlet yönetimi üzerinde benzersiz bir etkiye sahipti ve Diocletianus'un kendisi de Roma ordusunda yetişen bir askerdi. Diocletianus asker kökenli bir imparator olsa da iktidara geldiğinde geniş sınırları olan imparatorluğu tek başına yönetmenin zorluğunu görmüş olacak ki yönetim modelinde değişikliğe gitmiştir. 286-293 tarihleri arasında eş augustusu ile ikili yönetim modelinde devleti idare etmişken 293 tarihinden 305 tarihine kadar Roma İmparatorluğu'nda daha önce görülmeyen bir sistem olan ve Tetrarchia olarak bilinen dörtlü yönetim modelini uygulamıştır. Bu yönetim modelinin başında Diocletianus'un kendisi yer almaktaydı, diğer augustus ile caesarlar bu modelin uygulayıcılarıydı. Uyumlu bir dörtlü yönetim biçiminin oluşturulmasıyla, yarım yüzyıl yaşanan siyasi ve askeri bir kaostan sonra imparatorluğa yeniden istikrar kazandırdılar. Diocletianus ve caesarı Galerius imparatorluğun Doğu bölümünü idare ederken, eş Augustus Maximianus ve caesarı Constantius Chlorus imparatorluğun Batı bölümünü kontrol etmekteydi. Yönetimin dört yönetici arasında paylaşılmasıyla Roma İmparatorluğu'nun resmi olarak 395 yılında bölünmesine kadar imparatorluk ilk kez bu dönemde coğrafi açıdan ikiye bölünmüştür. Diocletianus, meslektaşlarının sorumluluk bölgelerinden kaynaklı olarak ikiye bölünen imparatorluğu geçmişteki krizin etkilerinden kurtarmak ve yeniden istikrar kazandırmak amacıyla pek çok reform girişiminde bulunmuştur. Yaşanan siyasi olaylarda üstünlük elde etmesiyle, imparatorluğun sınırlarını güvenceye almasıyla ve pek çok alanda gerçekleştirdiği düzenlemelerle esasen Constantinus'un güçlü yönetimine temel hazırlamış görünmektedir. Bu tez çalışmasında Diocletianus'un Roma İmparatorluğu'na siyasi, idari, askeri, iktisadi, dini ve hukuki alanda ne derece de katkı yaptığı ve ne kadar etkili olduğu ortaya koyulacaktır. Çalışma sırasında antik yazarların eserleri, imparatorlara sunulan övgü metinleri gibi konuyla ilgili birincil kaynak niteliği taşıyan eserler temel alınmış olup tetkik eserlerden de istifade edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Diocletianus, Maximianus Herculius, Diarchia, Tetrarchia, Dominatus.