İngiliz dışişleri belgeleri ışığında İngiltere-İran ilişkileri (1899-1909)

19. yüzyıl boyunca özellikle İngiltere ve Rusya gibi Büyük Güçler'in rekabet sahası haline gelen Kaçar Devleti ve İran coğrafyası imtiyazlar, ticari anlaşmalar ve kaynaklarının satılması yoluyla fakirleşmiş, içeride yaşanan olaylar dolayısıyla idari kontrolünü kaybetmeye başlamıştır. Nâsırüddin Şah döneminde Kaçar Devleti'nin yaşadığı ekonomik sıkıntılar İngiltere ve Rusya'nın İran'daki ticari hacmini artırmış, doğal kaynakların elde edilmesini hızlandırmıştır. Bunun en bariz örneği 1891-1892 yıllarında yaşanan Tütün Rejisi protestolarıdır. 19. yüzyıl boyunca Rusya ile mücadele ve rekabet eden İngiltere, Tütün Rejisi protestolarından itibaren İran'daki varlığını, etkisini ve itibarını kaybetmeye başlamıştır. Sözü geçen protestolardan itibaren İran coğrafyasındaki kazanımlarını muhafaza etmeye çalışan İngiltere, kazanımlarını artırmaya çalışan Rusya'ya karşı rekabette geriye düşmüştür. Göreceli üstünlüğünü kaybeden İngiltere, İran'daki iç dengeleri yakından takip etmiştir. Hindistan'daki çıkarlarının yanı sıra İran coğrafyasındaki ticari ve ekonomik çıkarlarını önceleyen İngiltere, statükoyu koruma stratejisini yerel ittifaklarla desteklemeyi ihmal etmemiştir. Meşrutiyet hareketinin fikrî öncülerinin birçoğuyla ve liderleri ile yakın ilişkileri olduğu ifade edilen İngiltere, doğrudan müdahaleden kaçınmış, kendi çıkarlarını tehlikeye sokacak adımlardan uzak durmaya çalışmıştır. İngiltere 19. yüzyıl boyunca benimsemiş olduğu kendisini uzun vâdeli taahhütlerden uzak tutan dış politikasını terk etmeye başlamıştır. 20. yüzyılın ilk yıllarından itibaren yükselen Almanya tehlikesini bertaraf edebilmek için bir önceki yüzyılda rekabet ve mücadele halinde olduğu Rusya ile ittifak yolunu seçmiştir. Bu seçimin en belirgin örneği İran coğrafyasında yaşanmıştır. 1902 yılında Japonya, 1904 yılında Fransa ve 1907 yılında Rusya ile ittifak kuran İngiltere yeni dış politikası ile Almanya'nın ekonomik gelişimine ket vurmaya çalışmıştır. Bu tezin konusu bağlamında bakıldığında 1907 yılında imzalanan İngiliz-Rus Anlaşması ile İran'ın üç parçaya ayrılması en önemlisidir. 1899-1909 yıllarını kapsayan bu çalışmada İngiliz Dışişleri belgeleri "Ticari ve Ekonomik Çıkar", "İran İçişleri" ve "Hindistan Siyaseti ve Ticaretinin Bir Parçası Olarak İran" başlıklı üç tema altında analiz edilmiştir. Sözü geçen üç tema Meşrutiyet merkeze alınarak "Meşrutiyet Öncesi", "Meşrutiyet Süreci" ve "Meşrutiyet Sonrası" dönemlerinde ele alınmıştır. Propaganda amacı taşımayan birinci el kaynaklar olan bu belgeler bu süreçte İran'daki İngiliz faaliyetlerini, İngilizlerin çeşitli olaylardaki tavrını ve amaçlarını ortaya koyma noktasında büyük önemi haizdir. Her bir dönem ayrı ayrı ele alındığında İran'daki İngiliz faaliyetlerinin kapsamı ve hedefleri kendi içinde farklılık ve çeşitlilik gösterse de İngiltere'nin stratejisi istikrarlı görünmektedir. Kaçar Devleti'nde statükonun korunması, ticari ve ekonomik çıkarların sürdürülmesi ve İran'daki üçüncü devletlerin söz konusu olduğu dönemlerdeki politikalarının farklılaşmasının yanı sıra ortaya çıkan en önemli sonuç, 1899-1909 yılları arasında Kaçar Devleti ile İngiltere'nin çıkarlarının uyuşmasıdır.